Zmiany klimatyczne to wyzwanie globalne. Dotyka wszystkie regiony świata, chociaż w odmiennym stopniu. W odpowiedzi na te wyzwania powstają różnego rodzaju strategie dostosowywania się i odpowiadania na zmiany klimatyczne. Coraz większe znaczenie na tym polu zyskuje Community-Based Adaptation (CBA), czyli oddolne podejście do adaptacji, które angażuje lokalne społeczności w procesy planowania i wdrażania działań adaptacyjnych.

Autorka: Andżelika Serwatka

Czym jest Community-Based Adaptation (CBA)?

Community-Based Adaptation (CBA) to podejście do adaptacji do zmian klimatycznych, które koncentruje się na zaangażowaniu lokalnych społeczności w proces identyfikowania zagrożeń i opracowywania rozwiązań dostosowanych do ich warunków. W przeciwieństwie do strategii narzucanych z góry, CBA opiera się na lokalnej wiedzy, zasobach i tradycyjnych praktykach, wspierając jednocześnie społeczności w budowaniu odporności na skutki zmian klimatycznych. Dzięki temu działania adaptacyjne są bardziej skuteczne, trwałe i dopasowane do specyficznych potrzeb danej społeczności.

Istnieje wiele strategii adaptacji do zmian klimatu, przykładem może być Ecosystem Based Adaptation lub Infrastructure Adaptation. To przykłady podejść, które z założenia opierają swoje zasady na jednym, ustalonym fundamencie. 

W przypadku CBA tym fundamentem jest lokalna społeczność. Dlaczego akurat ona? Ponieważ to właśnie one znajdują się na pierwszej linii frontu zmian klimatycznych, doświadczając skutków, takich jak powodzie, susze i ekstremalne zjawiska pogodowe. Ponadto, posiadają one unikalną wiedzę na temat tego, jak najlepiej dostosować się do zmieniającego się klimatu. 

Dzięki temu wprowadzane rozwiązania nie tylko łączą lokalną wiedzę z naukową, ale także zapewniają gwarancje, że wdrażane rozwiązania są dopasowane do potrzeb osób faktycznie narażonych na zmiany klimatu.

To podejścia łączy także w sobie elementy ekologicznej antropologii, czyli podejścia naukowego, które bada jak zmieniają się lokalne społeczności wobec zmian klimatu i jak ewoluuje ich kultura – które elementy pozostają, które się zmieniają, a które całkiem zanikają. Podejście to bada również nowe elementy kulturowe, które powstają w wyniku konieczności dopasowania się do zmian klimatu.

CBA jest także związane z innym pojęciem – Locally Led Adaptation (LLA). Jest to pojęcie szersze, w pewnym sensie rozwijające idee CBA. Jak już wspomniano, CBA koncentruje się na lokalnych działaniach adaptacyjnych, angażując społeczności w decyzje i wykorzystując ich tradycyjną wiedzę do radzenia sobie ze skutkami zmian klimatu, np. poprzez pływające ogrody w Bangladeszu czy zbieranie wody deszczowej. 

Natomiast LLA to szersze podejście, które oprócz działań oddolnych kładzie nacisk na zmiany systemowe, eliminację nierówności i sprawiedliwość klimatyczną, dążąc do reform politycznych i dostosowania finansowania do realnych potrzeb lokalnych społeczności. W skrócie, LLA rozwija ideę CBA, zapewniając trwałe wsparcie i strukturalne zmiany umożliwiające skuteczniejszą adaptację na wszystkich poziomach.

Case study: CBA w Bangladeszu – wyzwania klimatyczne i polityczne

Bangladesz to jeden z krajów najbardziej narażonych na skutki zmian klimatycznych. Położony w delcie trzech wielkich rzek – Gangesu, Brahmaputry i Meghny – kraj ten boryka się z powodziami, erozją wybrzeża, cyklonami i wzrastającym poziomem morza. Bangladesz, jako gęsto zaludniony, nadmorski i nisko położony kraj, stoi w obliczu poważnych zagrożeń związanych ze zmianami klimatu. 

Wzrost poziomu morza zagraża wybrzeżom i prowadzi do erozji lądu, podczas gdy coraz silniejsze cyklony powodują zniszczenia infrastruktury i utratę źródeł utrzymania. Wzmożone powodzie rzeczne zalewają tereny rolnicze i osady. Dodatkowo postępująca salinizacja gruntów uprawnych ogranicza możliwości produkcji żywności. Zmieniające się wzorce opadów, w tym coraz intensywniejsze deszcze monsunowe, zwiększają ryzyko powodzi i osuwisk. 

Zubożenia zasobów wodnych, zwłaszcza na południu kraju, gdzie dostęp do wody pitnej staje się coraz trudniejszy to kolejny z problemów, nie wspominając już nawet o erozji rzek, która zmusza tysiące ludzi do przesiedlenia się każdego roku, tym samym pogłębiając istniejące problemy społeczno-ekonomiczne i utrudniając adaptację do nowych warunków klimatycznych.

Ponadto, Bangladesz przechodzi obecnie burzliwe przemiany polityczne po obaleniu premier Sheikh Hasiny, której 15-letnie rządy zakończyły się w wyniku masowych protestów, zapoczątkowanych przez studentów w lipcu 2024 roku. Demonstracje początkowo koncentrowały się na sprzeciwie wobec systemu parytetów, który przez dekady faworyzował potomków weteranów wojny o niepodległość z 1971 roku w dostępie do stanowisk w administracji państwowej. 

Sama wojna była kluczowym momentem w historii regionu – Bangladesz wyłonił się po brutalnym konflikcie z Pakistanem, który rozpoczął się 26 marca 1971 roku i zakończył 16 grudnia tego samego roku zwycięstwem Bengalczyków, wspieranych przez Indie. System przywilejów dla rodzin weteranów miał być formą uznania dla ich poświęcenia, ale z biegiem lat stał się narzędziem nepotyzmu i korupcji, szczególnie pod rządami Hasiny i jej partii Awami League. 

Młode pokolenie, pozbawione równych szans na zatrudnienie i rozwój, wyszło na ulice, domagając się reform. Protesty nasiliły się w sierpniu 2024 roku i szybko przerodziły się w szerszy ruch antyrządowy, oskarżający Hasinę o autorytarne rządy, tłumienie opozycji i korupcję. 

Demonstracje rozlały się na cały kraj, doprowadzając do brutalnych starć z siłami bezpieczeństwa, w których od lipca do sierpnia zginęły setki osób. Pod rosnącą presją społeczną oraz utratą poparcia wojska, Hasina 5 sierpnia 2024 roku uciekła do Indii, a władzę 10 sierpnia przejął tymczasowy rząd kierowany przez laureata Pokojowej Nagrody Nobla, Muhammada Yunusa, wspierany przez wojsko. 

Nowa administracja stanęła przed wyzwaniem odbudowy zaufania społecznego, zmaga się z trudnościami gospodarczymi oraz przypadkami łamania praw człowieka. Zwolennicy Hasiny organizują protesty, domagając się jej powrotu, podczas gdy rząd Yunusa dąży do jej ekstradycji i rozliczenia za nadużycia władzy.

Problemy społeczne na tle ciągle postępujących zmian klimatycznych sprawiają, że Bangladesz jest krajem zmagającym się z wieloma wyzwaniami. Właśnie dlatego dobrą odpowiedzią dla Bangladeszu stanowi CBA, która w centrum problemu stawia wyzwania przed jakimi stoją lokalne społeczności. Ważnym aspektem CBA w Bangladeszu jest współpraca sektora NGO z instytucjami państwowymi, takimi jak departamenty rolnictwa czy rybołówstwa, co pozwala na skoordynowanie działań i skuteczniejsze wdrażanie programów adaptacyjnych. Jednak brak stabilnego finansowania i stabilności politycznej w Bangladeszu ogranicza te wysiłki. 

Warto także wspomnieć, że Bangladesz jest jednym z dziesięciu krajów, które realizowały projekty w ramach inicjatywy CBA Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP). Program ten koncentruje się na wzmacnianiu odporności społeczności na zmiany klimatu poprzez lokalne, dostosowane do warunków metody adaptacji.

Jednymi z najistotniejszych kategorii CBA są rozwój odpornych źródeł utrzymania (np. uprawy rolne, hodowla zwierząt), poprawa dobrostanu społeczności, zmniejszenie ryzyka katastrof, a także promowanie samodzielności kobiet i rozwoju młodzieży. Programy CBA mają na celu także przekazywanie umiejętności zawodowych, które pomagają społeczeństwu radzić sobie z wyzwaniami związanymi ze zmianami klimatu i rynkiem pracy. 

Metody rolnicze, jak ogrodnictwo przydomowe, rozszerzenie upraw słonolubnego ryżu czy produkcja roślin o wysokiej wartości rynkowej, stanowią kolejna kluczową kategorię CBA. Istotne są również nowe techniki hodowli ryb, drobiu oraz zaawansowane metody hodowli zwierząt, które zwiększają różnorodność źródeł utrzymania i pomagają w radzeniu sobie z nieprzewidywalnymi skutkami zmieniających się warunków klimatycznych. 

Z perspektywy oceny efektywności, kluczowe są takie kryteria jak wykonalność techniczna, opłacalność finansowa oraz akceptacja społeczna metod. Niskie koszty początkowe mają szczególne znaczenie w kontekście kobiet, które często borykają się z ograniczonym dostępem do kapitału. Również istotnym elementem jest inwestowanie w rozwój umiejętności zawodowych, także wśród kobiet, które chętnie angażują się w działalność, jeśli nie narusza ona społecznych norm. Ponadto, kobiety w Bangladeszu coraz częściej stają się aktywnymi uczestniczkami działań adaptacyjnych, a nie tylko ofiarami zmian klimatu.

Namacalnym przykładem wdrażania CBA w życie są projekty, które mają na celu budowę domów na podwyższeniach tak, by mogły wytrzymać silne wiatry i zalania w rejonach narażonych na cyklony. Nowe systemy magazynowania wody, szczególnie na obszarach dotkniętych zasoleniem gleby i niedoborem wody pitnej, organizacja nauki dla dzieci z uboższych rodzin na temat zrównoważonego rozwoju, odpowiedzialności społecznej, a także z zakresu przydatnych w danej społeczności umiejętności. 

Ponadto, często wspólnoty w Bangladeszu wdrażają lokalne systemy wczesnego ostrzegania, które informują mieszkańców o nadchodzących zagrożeniach, takich jak cyklony czy powodzie. Dzięki temu ludzie mają czas na ewakuację i zabezpieczenie swojego mienia, co minimalizuje straty i ratuje życie.

Istotnym przykładem CBA są programy zalesiania. Projekty te koncentrują się na zakładaniu plantacji mangrowców przy przybrzeżnych terenach, dzięki temu drzewa chronią wybrzeża przed cyklonami i falami sztormowymi. 

Innym ciekawym przykładem jest wprowadzanie pływających systemów oczyszczania wód (popularne też w Nepalu i Indiach) – systemy te wykorzystują lokalne odpady do tworzenia platform z roślinami pochłaniającymi zanieczyszczenia. Pomaga to redukować poziom azotanów, fosforanów, metali ciężkich i amoniaku w wodzie, jednocześnie zwiększając poziom rozpuszczonego tlenu, co wspiera życie w wodzie. 

Podobne do tych, są wykorzystywane inne pływające platformy. W regionach dotkniętych powodziami, takich jak prowincja Barisal, społeczności lokalne tworzą pływające ogrody z wykorzystaniem wodnych hiacyntów i bambusa. Te unoszące się na wodzie platformy umożliwiają uprawę warzyw i innych roślin nawet podczas długotrwałych zalewów, zapewniając ciągłość źródeł żywności i dochodu.

CBA tylko dla państw rozwijających się?

CBA to podejście do adaptacji do zmian klimatycznych, które opiera się na aktywnym zaangażowaniu społeczności lokalnych w proces identyfikacji zagrożeń i opracowywania dostosowanych rozwiązań. Być może dlatego znajduje ona tak szerokie poparcie w państwach rozwijających się, gdzie rola społeczności jest nadrzędna nad indywidualnością jednostki. Projekty, które w centrum uwagi stawiają lokalną społeczność i nie tylko szanują, ale często wykorzystują lokalna wiedzę i tradycje, umacniają jeszcze bardziej i tak silne więzy społeczne. 

W Europie CBA przybiera nieco inną formę. Nie tylko z uwagi na mniej bezpośrednie zagrożenie klimatem, inną charakterystykę wyzwań, ale także z uwagi na to, że społeczeństwo w tych państwach nie jest tak istotnym elementem jak indywidualność jednostki. 

Mimo to, CBA jest także wdrażane w Europie. Adaptacja do zmian klimatu w krajach europejskich koncentruje się przede wszystkim na przeciwdziałaniu ekstremalnym zjawiskom pogodowym, poprawie odporności ekosystemów i wdrażaniu lokalnych strategii zrównoważonego rozwoju.

W miastach europejskich podejście CBA przejawia się w rozwijaniu zielonej infrastruktury, która stanowi element adaptacji do wzrastających temperatur oraz zwiększonej częstotliwości opadów. Przykładem jest program „Rainproof” w Amsterdamie, który angażuje lokalne społeczności w tworzenie zielonych dachów, ogrodów deszczowych i systemów retencji wody deszczowej. 

W kontekście rolnictwa i gospodarki obszarów wiejskich podejście CBA przejawia się w promowaniu praktyk agroekologicznych, takich jak permakultura czy rolnictwo regeneracyjne. Przykładem mogą być inicjatywy w Europie Środkowo-Wschodniej, które koncentrują się na przeciwdziałaniu erozji gleby oraz zwiększaniu odporności upraw na zmiany klimatyczne. 

W regionach górskich, takich jak Alpy i Karpaty, działania adaptacyjne obejmują lokalne programy zalesiania oraz odbudowy ekosystemów leśnych, co stanowi skuteczną strategię ochrony przed osuwiskami i intensywnymi opadami deszczu. W Europie podejście CBA znajduje również zastosowanie w sektorze energetycznym. Spółdzielnie energetyczne, szczególnie popularne w Niemczech i Danii, stanowią przykład oddolnych inicjatyw, w których społeczności lokalne inwestują w odnawialne źródła energii. 

Choć CBA w Europie działa na innych zasadach niż w państwach rozwijających się to jednak, odgrywa istotną rolę w przeciwdziałaniu skutkom zmian klimatu. W kontekście europejskim podejście to często łączy się z koncepcjami Nature-Based Solutions (NBS) oraz Locally Led Adaptation (LLA).

Antropologiczne ujęcie różnic w podejściu do CBA w Europie i krajach rozwijających się

Różnice w implementacji podejścia CBA w Europie i krajach rozwijających się można analizować przez pryzmat antropologii, uwzględniając czynniki kulturowe, historyczne, społeczne i polityczne. 

Adaptacja do zmian klimatu nie jest jedynie technicznym procesem zarządzania ryzykiem, ale także fenomenem społecznym, w którym kluczową rolę odgrywają struktury władzy, lokalne systemy wiedzy oraz sposoby organizacji życia zbiorowego.

W krajach rozwijających się podejście CBA najczęściej opiera się na tradycyjnych strukturach społecznych i nieformalnych sieciach współpracy. Społeczności te są zazwyczaj bardziej samowystarczalne i uzależnione od lokalnych zasobów, co sprawia, że ich strategie adaptacyjne są silnie zakorzenione w lokalnych praktykach (np. zarządzaniu wodą, systemach agroekologicznych czy praktykach budowlanych dostosowanych do klimatu). 

Przykładowo, w wielu częściach Azji Południowej decyzje dotyczące zarządzania zasobami podejmowane są przez lokalną starszyznę, która od pokoleń pełni funkcję decydentów w rozwiązywaniu problemów środowiskowych.

W Europie natomiast CBA jest integrowane w struktury formalnego zarządzania. Państwa europejskie charakteryzują się silnym sektorem instytucjonalnym i regulacyjnym, co oznacza, że oddolne działania adaptacyjne zazwyczaj współistnieją z centralnie sterowanymi politykami klimatycznymi i miejskimi. 

Inicjatywy lokalne często otrzymują wsparcie finansowe od rządów lokalnych, państwowych lub Unii Europejskiej, a ich realizacja odbywa się w ramach istniejących struktur administracyjnych. W konsekwencji, europejskie CBA często przybiera formę „oddolnych projektów wspieranych odgórnie”, zamiast w pełni niezależnych inicjatyw społecznościowych.

Kolejnym kluczowym aspektem odróżniającym podejście do CBA w Europie i krajach rozwijających się jest sposób, w jaki postrzega się wiedzę na temat środowiska. W krajach rozwijających się istotną rolę odgrywa tradycyjna wiedza ekologiczna (Traditional Ecological Knowledge, TEK), czyli lokalnie przekazywane sposoby zarządzania zasobami naturalnymi, dostosowywania upraw czy budowania infrastruktury odpornej na ekstremalne warunki pogodowe.

Przykładem może być system budowy domów na palach w deltach rzek Azji Południowo-Wschodniej. W Europie natomiast dominuje podejście oparte na nauce i technologii, często w formie Nature-Based Solutions (NBS) lub technologicznych innowacji. 

Wykorzystanie zielonej infrastruktury, inteligentnych systemów nawadniania czy urbanistycznych koncepcji adaptacyjnych opiera się na analizach danych i badaniach nad zmianami klimatu. Chociaż wiedza lokalna nie jest całkowicie pomijana, to jednak w mniejszym stopniu stanowi podstawę polityk adaptacyjnych.

Różne doświadczenia historyczne, to jest kolonializm i industrializacja, także znacząco wpływają na podejście do CBA. W wielu krajach rozwijających się granice polityczne i systemy zarządzania zasobami naturalnymi zostały narzucone przez byłe potęgi kolonialne, co często doprowadziło do osłabienia lokalnych systemów samoregulacji i spadku odporności na zmiany środowiskowe. 

W wielu przypadkach dekolonizacja pozostawiła państwa rozwijające się z niedofinansowanymi i nieskutecznymi instytucjami, co sprawia, że oddolne strategie adaptacyjne są tam często jedyną skuteczną formą reagowania na kryzysy klimatyczne. Z kolei w Europie industrializacja doprowadziła do większego oddzielenia społeczeństw od środowiska naturalnego. Urbanizacja i rozwój gospodarki opartej na usługach sprawiły, że wiele społeczności europejskich straciło bezpośredni kontakt z tradycyjnymi sposobami zarządzania zasobami naturalnymi. 

W efekcie CBA w Europie często przyjmuje formę powrotu do natury – odbudowy ekosystemów, renaturyzacji rzek czy tworzenia ogrodów społecznych jako formy odzyskiwania relacji ze środowiskiem.

Percepcja ryzyka i mobilizacja społeczna to kolejna różnica. W krajach rozwijających się skutki zmian klimatu mają bezpośredni wpływ na codzienne życie, co sprawia, że adaptacja staje się kwestią przetrwania. 

Mobilizacja społeczna wokół adaptacji w tych krajach jest często spontaniczna i wynika z pilnej potrzeby rozwiązania konkretnych problemów, np. braku wody pitnej czy utraty gruntów uprawnych. W Europie zmiany klimatyczne są postrzegane jako poważne zagrożenie, ale nie zawsze jako bezpośrednie zagrożenie egzystencjalne. 

W rezultacie, działania adaptacyjne często przyjmują formę długoterminowych strategii planowania przestrzennego i polityk miejskich, zamiast oddolnych, natychmiastowych reakcji na kryzysy. Wyjątek stanowią sytuacje, w których katastrofy naturalne, takie jak fale upałów we Francji czy powodzie w Niemczech, doprowadzają do wzmożonej mobilizacji lokalnych społeczności.

CBA państwach rozwijających się – lekcja dla Europy

Mimo, że Europa posiada dobrze rozwinięte instytucje, polityki klimatyczne oraz dostęp do nowoczesnych technologii, podejście do CBA nie zawsze jest tam tak efektywne, jak w krajach rozwijających się. Wiele społeczności państw rozwijających się wypracowało innowacyjne i skuteczne strategie adaptacyjne, które mogłyby stanowić inspirację dla europejskich inicjatyw.

Europa bazuje głównie na rozwiązaniach opartych na nauce i technologii, co często oznacza długie procesy decyzyjne, biurokrację i skomplikowane procedury wdrażania projektów. W krajach rozwijających się kluczową rolę odgrywa Traditional Ecological Knowledge (TEK) – wiedza przekazywana z pokolenia na pokolenie. 

Włączenie lokalnych społeczności w procesy decyzyjne i większe zaufanie do oddolnych, nieformalnych form zarządzania środowiskiem może przyspieszyć wdrażanie adaptacyjnych strategii klimatycznych w Europie. 

Przykładem semi-oddolnej inicjatywy zarządzania miastem w duchu zrównoważonego rozwoju mogą być inicjatywy w Niemczech, w miastach takich jak Lipsk, gdzie władze miasta za minimalny czynsz oddają w ręce lokalnej społeczności nieużywane lokale, by ta przestrzeń została wykorzystała dla oddolnych (często artystycznych lub środowiskowych) projektów.

Kolejną lekcją dla Europy może być elastyczność projektów CBA w państwach rozwijających się. W krajach rozwijających się CBA działa często na zasadzie eksperymentowania i dostosowywania się do zmieniających się warunków. 

Społeczności wdrażają adaptacyjne strategie metodą prób i błędów, co pozwala na szybkie reagowanie na nowe zagrożenia. W Europie natomiast podejście do adaptacji jest często sztywne – projekty muszą spełniać określone kryteria finansowania i przechodzić wieloletnie procesy konsultacji, co sprawia, że często są mniej dynamiczne i innowacyjne.

Ponadto, w wielu krajach rozwijających się rządowe wsparcie dla adaptacji klimatycznej jest ograniczone, co wymusza na społecznościach samodzielne organizowanie się i tworzenie własnych systemów zarządzania ryzykiem. 

Lokalne sieci wsparcia, systemy wymiany zasobów czy oddolne formy zarządzania katastrofami sprawiają, że społeczności są bardziej odporne na kryzysy klimatyczne. W Europie natomiast dominuje podejście „czekania na pomoc z góry” – społeczności często oczekują, że rządy lub Unia Europejska rozwiążą ich problemy adaptacyjne, co prowadzi do niższego poziomu lokalnej mobilizacji i zależności od państwowych interwencji.

Inną różnicą jest fakt, że w krajach rozwijających się CBA łączy różne sektory – rolnictwo, gospodarkę wodną, zdrowie publiczne, edukację – w jeden, spójny system adaptacyjny. Na przykład w Indiach programy rolnicze są często powiązane z inicjatywami edukacyjnymi i zdrowotnymi, co zwiększa skuteczność adaptacji. 

W Europie natomiast wiele polityk klimatycznych jest izolowanych – miejskie plany adaptacyjne nie zawsze uwzględniają rolnictwo, a projekty infrastrukturalne nie są powiązane z edukacją na temat zmian klimatu. Często taka strategia jest błędna ponieważ podejście interdyscyplinarne i międzysektorowe mogłoby zwiększyć skuteczność adaptacji klimatycznej.

Warto zwrócić uwagę także na fakt, że w krajach rozwijających się adaptacja do zmian klimatu jest często głęboko zakorzeniona w kulturze i codziennych praktykach społecznych. W Europie zaś CBA jest często traktowane jako projekt inżynieryjny lub urbanistyczny, bez głębszego zakorzenienia w lokalnej tożsamości, mimo, że włączanie elementów kulturowych i społecznych w procesy adaptacyjne mogłoby zwiększyć ich skuteczność poprzez akceptację społeczną i udział lokalnej społeczności w działaniach na rzecz ochrony klimatu.

Podsumowanie

CBA stanowi skuteczną metodę adaptacji do zmian klimatycznych, szczególnie w krajach rozwijających się, gdzie uwzględnia lokalne potrzeby i specyficzne wyzwania. Przykłady z Bangladeszu pokazują, jak innowacyjne, lokalne rozwiązania mogą pomóc w walce z konsekwencjami zmian klimatycznych. Choć CBA jest szeroko stosowane w krajach rozwijających się, warto zauważyć, że jego potencjał nie jest w pełni wykorzystywany w Europie. W tym regionie, mimo zaawansowanej infrastruktury, nie ma wystarczającej integracji działań na poziomie lokalnym z politykami klimatycznymi. 

CBA w Europie mogłoby przyczynić się do rozwoju zielonej infrastruktury, poprawy zarządzania wodami opadowymi czy budowy odporności społeczności na zmiany klimatyczne, zwłaszcza w miastach narażonych na intensywne zjawiska pogodowe, jak powodzie czy susze. Kluczowym elementem wdrażania CBA w Europie byłoby zaangażowanie społeczności lokalnych w procesy podejmowania decyzji oraz edukację ekologiczną, co pozwoliłoby na lepsze dostosowanie działań do rzeczywistych potrzeb. Dodatkowo, bardziej zintegrowane podejście na poziomie międzynarodowym, które uwzględniałoby zarówno polityki krajowe, jak i lokalne, mogłoby zapewnić skuteczniejsze wdrażanie inicjatyw adaptacyjnych. 

Mimo że w Europie istnieje już szereg inicjatyw związanych z adaptacją do zmian klimatycznych, lepsze wdrożenie CBA mogłoby poprawić efektywność tych działań, integrując innowacyjne rozwiązania z tradycyjnymi praktykami. W przyszłości, aby zmaksymalizować skuteczność CBA w Europie, konieczne będzie rozwijanie odpowiednich metodologii i zapewnienie odpowiedniego wsparcia finansowego, które umożliwi pełne wykorzystanie tego podejścia.

Źródła:

[1] May Thazin Aung, „Introduction to community-based adaptation to climate change.” IIED, 2005, https://www.iied.org/introduction-community-based-adaptation-climate-change
[2] World Bank Group, Climate Risk Country Profile Bangladesh, Wshington DC, 2024.
[3] International Crisis Group,  „A New Era in Bangladesh? The First Hundred Days of Reform.” , November 14,2024, https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/bangladesh/344-new-era-bangladesh-first-hundred-days-reform
[4] Ahsan Uddin, Ahmed, Community-Based Adaptationan Analysis of best practices in the South-Western region of Bangladesh, CARE, 2017.
[5] UNDP Climate Change Adaptation, „Community-Based Adaptation: Bangladesh”, 2025, https://www.adaptation-undp.org/projects/spa-community-based-adaptation-bangladesh
[6] Kirkby Patrick, Williams Casey, Huq Saleemul, A brief overview of Community-Based Adaptation, International Centre for Climate Change and Development at the Independent University, Dhaka, 2024.
[7] A. K. Enamul Haque, Pranab Mukhopadhyay, Mani Nepal, Md Rumi Shammin, Climate Change and Community Resilience Insights from South Asia, Springer, 2022.
[8] Amsterdam Weerproof, „About Weerproof”, 2024, https://weerproof.nl/english/