Australia, szósty co do wielkości kraj na świecie, stanowi fascynujący miks nowoczesnej demokracji, egzotycznej przyrody i dynamicznie rozwijającej się gospodarki. Z jednej strony, słynie z kangurów, opery w Sydney i Wielkiej Rafy Koralowej, z drugiej – z zaawansowanych technologii, przemysłu wydobywczego i aktywnej polityki międzynarodowej. Jest członkiem Wspólnoty Narodów, G20 i AUKUS, co może świadczyć o jej znaczącej roli na arenie międzynarodowej. 

W obliczu ciągłych światowych zmian politycznych i gospodarczych Australia musi określić swoją przyszłość – zarówno pod względem ustroju, jak i relacji międzynarodowych. Czy stanie się republiką? Czy połączy się z Nową Zelandią, tworząc superpaństwo antypodów? A może skupi się na byciu regionalnym hegemonem w Azji i Pacyfiku? Artykuł ten ma za zadanie rozwiać te wątpliwości.

Autor: Mateusz Olejnik


Obecny ustrój i możliwość przejścia na republikę

Australia jest monarchią konstytucyjną z brytyjskim monarchą, który pełni funkcję głowy państwa i jest reprezentowany na miejscu przez generalnego gubernatora. Ten system istnieje od momentu uzyskania przez Australię w 1901 roku państwowości i dotychczas sprawdzał się bez zastrzeżeń, ale czy to się zmieni? 

Dyskusje na temat zmiany ustroju na republikę trwają od dekad. Ogólnokrajowe referendum z 1999 roku jednak pokazało, że Australijczycy nie byli jeszcze gotowi na zmianę – 54,87% zagłosowało przeciwko zmianie ustroju. Jednak nastroje społeczne ewoluują. Bowiem po śmierci Królowej Elżbiety II w 2022 roku temat republiki wrócił na tapet, a premier Australii Anthony Albanese powołał nawet rządowego Pełnomocnika ds. Republiki. 

Według nowych badań Australian National University, około 55% obywateli obecnie popiera tę zmianę. W związku z tym wyraźnie widać, że poparcie dla republikańskiej formy rządów rośnie umiarkowanie, a wręcz chce się powiedzieć, że bardzo wolno. Ma to związek z ogólną niechęcią Australijczyków do zmian, przywiązaniem do tradycji i rosnącym zainteresowaniem starym kontynentem. Co ciekawe, młodsze pokolenia są znacznie bardziej skłonne do zerwania formalnych więzi z monarchią, mimo rosnącego wśród nich zainteresowania Wielką Brytanią i Rodziną Królewską. 

Unia z Nowa Zelandią: Czy jest możliwa?

Choć Australia i Nowa Zelandia są jak bracia z jednej matki (czyli dawnego Imperium Brytyjskiego), ich drogi polityczne rozeszły się już w XIX wieku. Pomysł stworzenia unii między nimi pojawia się co jakiś czas, ale realne szanse na jego realizację są niewielkie. Oba kraje łączą bliskie relacje ekonomiczne i kulturalne, a ich obywatele mogą swobodnie podróżować i pracować po obu stronach Morza Tasmana, to jednak Nowa Zelandia np. ceni sobie swoją niezależność i polityczny system MMP (mieszany system reprezentacji proporcjonalnej, rodzaj systemu wyborczego, który łączy wybory lokalne z tzw. listami partyjnymi, zapewniając proporcjonalną reprezentację), który różni się od australijskiego parlamentarnego modelu rządów. 

Co więcej w przeciwieństwie do Australii, Nowa Zelandia, jak z resztą Wielka Brytania, nie ma konstytucji, a za ustawę zasadniczą służy zbiór aktów prawnych uchwalanych w różnym czasie. Ponadto, mimo wspólnej głowy państwa (Monarchy Brytyjskiego) ich stosunek do tej więzi również jest odmienny. Australia odnosi się do niej jedynie symbolicznie, podczas gdy Nowa Zelandia traktuje tę relację jako most podobnych wartości. 

Dodatkowo, relacje względem rdzennych mieszkańców obu krajów stanowią tutaj istotny kontekst społeczno-polityczny. Aborygeni, będący jedną z najstarszych kultur na świecie (zamieszkują Australię od ponad 65 000 lat), pozostają jedną z najbardziej marginalizowanych grup społecznych, doświadczając problemów związanych z ubóstwem, dyskryminacją i niższą oczekiwaną długością życia. 

W przeciwieństwie do nich, Maorysi, którzy przybyli do Nowej Zelandii około 1250 roku, mają silniejszą pozycję polityczną i społeczną. Prym w tych relacjach wiedzie Traktat z Waitangi z 1840 roku, który dał Maorysom formalne prawa. Na marginesie niniejszych dywagacji, warto wspomnieć, że traktat ten w ostatnim czasie był przedmiotem sporu parlamentarnego za sprawą Hany-Rawhiti Maipi-Clarke, najmłodszej parlamentarzystki w Nowej Zelandii od ponad 170 lat, która chwilę przed głosowaniem nad zmianami w nim, rozpoczęła rytualny taniec Maorysów – hakę, teatralnie drąc przy tym kartkę z projektem proponowanych w nim zmian. 

Jednak po za tym incydentem, współczesna Nowa Zelandia aktywnie wspiera język i kulturę maoryską, m.in. poprzez oficjalny status języka te reo Māori oraz specjalne okręgi wyborcze dla Maorysów. W Australii podobne inicjatywy, takie jak referendum w sprawie „Głosu Aborygenów w Parlamencie” z 2023 roku, nie zyskały poparcia większości.

Te różnice społeczne i polityczne dodatkowo utrudniają możliwość utworzenia unii politycznej między Australią a Nową Zelandią. Choć oba kraje łączy wspólna historia i wartości, to ich ścieżki rozwoju w zakresie praw rdzennych mieszkańców i ustroju państwowego wyraźnie się różnią. Ostatecznie, wszelkie wątpliwości w tym temacie zdaje się rozwiał wcale nie tak dawno ówczesny Premier Nowej Zelandii Chris Hipkins, który powiedział w 2023 roku o relacjach Australijsko Nowozelandzkich, że Nasza współpraca jest głęboka, ale unia polityczna nie leży w kręgu naszych rozważań.

Relacje z Wielką Brytanią

Od ukształtowania państwowości, Australia zacieśniają relacje z Wielką Brytanią, czerpiąc z jej systemu prawnego, kultury i tradycji, co stało się fundamentem długotrwałej współpracy politycznej, gospodarczej i kulturalnej. Przez dziesięciolecia relacje te umacniały się, opierając się na wspólnych wartościach i strukturach instytucjonalnych, które determinowały rozwój obu krajów. 

Jednakże wraz z nadejściem globalizacji i zmianami na arenie międzynarodowej Australia zaczęła stopniowo redefiniować swoje priorytety, dostrzegając potrzebę otwarcia się na nowe wyzwania. Przełomowym momentem okazał się Brexit, który nieodwracalnie zmienił układ sił, zmuszając Wielką Brytanię do poszukiwania nowych partnerów i rynków, a Australię do rozszerzenia swojej perspektywy poza tradycyjne sojusze. 

W odpowiedzi na te liczne zmiany, próbując podtrzymać dotychczasowe więzi między krajami, w 2021 roku podpisano umowę o wolnym handlu, która nie tylko ponownie potwierdziła bliskie relacje między krajami, ale też otworzyła nowe możliwości technologiczne, inwestycyjne i innowacyjne. W międzyczasie jednak, rosnąca potęga Chin i dynamiczne przemiany w regionie Indo-Pacyfiku sprawiły, że Australia coraz intensywniej kierowała swoje zainteresowania na sąsiadów geograficznych i gospodarczych, co wynikało z konieczności zabezpieczenia interesów narodowych oraz dostosowania się do zmieniającej się rzeczywistości geopolitycznej. 

​Dobrym przykładem takich działań są relacje z Japonią, które obecnie charakteryzują się intensyfikacją współpracy w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa, co wynika właśnie z rosnących obaw dotyczących działań Chin w regionie Indo-Pacyfiku. W listopadzie 2024 roku ogłoszono, że Japońskie Siły Samoobrony wezmą udział w trójstronnych ćwiczeniach desantowych z udziałem wojsk australijskich i amerykańskich w północnej Australii, począwszy od 2025 roku, rozpoczynając od ćwiczeń Talisman Sabre. 

Australia po raz pierwszy dołączy również do ćwiczeń Orient Shield w Japonii w 2025 roku. Decyzje te zostały podjęte podczas spotkania ministrów obrony Australii, Japonii i Stanów Zjednoczonych w Darwin. 

W efekcie, mimo że historyczne więzi z Wielką Brytanią pozostają istotnym elementem australijskiej polityki zagranicznej – czego przykładem jest m.in. współpraca w ramach AUKUS – strategia Australii przybiera hybrydowy charakter, łącząc lojalność wobec tradycji z aktywnym angażowaniem się w sprawy regionu Indo-Pacyfiku i przygotowywaniem się do przyszłych wyzwań.

Relacje z Polską

Australia odgrywa w Europie bardzo specyficzną rolę – niektórzy politycy postrzegają ją jako potencjalnego następcę Stanów Zjednoczonych w obronie demokracji i praw człowieka, zwłaszcza w kontekście niedawno rozpoczętej prezydentury Donalda Trumpa. Dla Australii Unia Europejska pozostaje jednym z najważniejszych partnerów handlowych, czego dowodem były finalizowane w 2023 roku negocjacje umowy o wolnym handlu, mimo pojawiających się napięć dotyczących dostępu do rynków rolnych oraz ochrony produktów regionalnych. 

W ramach tej współpracy Australia eksportuje do Europy głównie surowce, takie jak minerały, gaz czy wino, podczas gdy importuje technologie oraz dobra luksusowe. Równolegle też zacieśnia się współpraca w dziedzinie bezpieczeństwa – dzięki silnemu partnerstwu z NATO i sojusznikami, Australia utrzymuje pozycję kluczowego gracza wpływającego na globalne bezpieczeństwo. W obliczu wspomnianej już rosnącej rywalizacji z Chinami oraz niestabilności globalnej, Australia zdaje się poszukiwać bliższych, stabilnych relacji z Europą jako strategicznym partnerem. 

W tym kontekście coraz większe znaczenie nabierają państwa takie jak Polska, Niemcy i Francja, co potwierdzają chociażby liczne wizyty oficjalnych delegacji oraz rozwijające się relacje gospodarcze i dyplomatyczne. Polska, będąca jednym z liderów regionu Europy Środkowo-Wschodniej, staje się dla Australii cennym partnerem nie tylko ze względu na dotychczasowy potencjał współpracy akademickiej i innowacyjnej, ale również dzięki obecności licznej polskiej diaspory na australijskim gruncie. 

I tak na przykład w kwietniu 2024 roku w Warszawie odbyło się spotkanie wicepremierów i ministrów obrony Polski i Australii, Władysława Kosiniaka-Kamysza i Richarda Marlesa. Rozmowy dotyczyły globalnego bezpieczeństwa, wojny na Ukrainie, modernizacji sił zbrojnych oraz bezpieczeństwa cybernetycznego. Obie strony wyraziły chęć podpisania umowy o współpracy w dziedzinie obronności, podkreślając znaczenie wspólnych działań na rzecz monitorowania sytuacji w Europie i regionie Pacyfiku. 

W kontekście biznesowym zaś Polska Agencja Inwestycji i Handlu (PAIH) realizuje projekt „Open Targeted Market Opportunities for Polish Businesses in Australia through the lens of Environmental and Social Sustainability”. Celem tej inicjatywy jest promocja polskich firm na rynku australijskim, wymiana wiedzy na temat zrównoważonego rozwoju oraz nawiązanie nowych kontaktów biznesowych. 

Społecznie natomiast, jeszcze w lutym tego roku rozpoczęto konsultacje społeczne dotyczące projektu „Rządowej strategii współpracy z Polonią i Polakami za granicą na lata 2025-2030”. Konsultacje te mają na celu uwzględnienie opinii Polonii i Polaków mieszkających w Australii w kształtowaniu polityki państwa w obszarze współpracy z diasporą.

Kluczowym wydarzeniem była wizyta minister spraw zagranicznych Australii, Penny Wong, podczas której podkreśliła rosnącą rolę współpracy w obszarze bezpieczeństwa oraz wsparcia dla Ukrainy, akcentując cenne doświadczenie Polski w tych aspektach. 

Podsumowanie

Przyszłość Australii na arenie międzynarodowej rysuje się dynamicznie. Mimo trwającej debaty o ewentualnej republice, zmiany ustrojowe nie wydają się być na horyzoncie – Australijczycy cenią sobie powolność przemian, a tradycjonaliści, którzy postrzegają Brytyjską Koronę jako symbol historycznej więzi, stabilności i prestiżu, wciąż stanowią znaczącą grupę. 

Choć idea unii z Nową Zelandią brzmi bardziej jak fabuła science fiction niż realna propozycja polityczna, to nie można odmówić obu krajom silnego przywiązania i wzorowej współpracy w wielu dziedzinach. Relacje z Wielką Brytanią zaś nadal odgrywają istotną rolę w polityce zagranicznej Australii i zapewne długo będą, to jednak region Azji-Pacyfiku, ze względu na swój wspomniany dynamiczny rozwój i rosnące wyzwania geopolityczne w tym niejednokrotnie podkreśloną rywalizację z Chinami, staje się kluczowy dla przyszłości Australii. 

W międzyczasie relacje z Polską i całą Unią Europejską umacniają się na wielu płaszczyznach – zarówno gospodarczej, jak i dyplomatycznej. Obie Strony patrzą na siebie bardzo przychylnie w tym zakresie, z wielkim zaufaniem i szacunkiem. 

Co więc czeka dalej Australię? Profesor John Warhurst z Australian National University trafnie podsumowuje sytuację, stwierdzając: Australia stoi na rozdrożu, ale niezależnie od obranej drogi, jej pozycja na świecie pozostaje silna.

Źródła:

[1] Australian National University. „Public Attitudes Toward an Australian Republic.” Canberra, 2023.
[2] BBC News. „Australia and the Republic Debate.” October 2023. https://www.bbc.com/news/world-australia.
[3] Department of Foreign Affairs and Trade, Australia. „Australia-UK Free Trade Agreement.” 2021. https://www.dfat.gov.au.
[4] John Warhurst, „Australia at a Crossroads: The Republic Debate Revisited,” Journal of Australian Studies, vol. 45, no. 2 (2023): 112-130.
[5] The Guardian. „New Zealand PM on Relations with Australia.” September 2023. https://www.theguardian.com/world/new-zealand.
[6] Ministry of Foreign Affairs, Poland. „Australia’s Foreign Minister Visits Poland to Discuss Cooperation.” February 2024. https://www.gov.pl/web/diplomacy/australia-poland-relations