Dokładnie 11 marca br. mija 100 dni sprawowania urzędu Wysokiej Przedstawiciel Unii Europejskiej ds. Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa, Kai Kallas. Nowa Żelazna Dama, znana jako zagorzała przeciwniczka Putina, miała być powiewem świeżości w unijnej polityce po rządach Josepa Borrella. Jakie są jej priorytety? Jak radzi sobie z prowadzeniem Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa? Czego możemy się po niej spodziewać w następnych miesiącach? 

Autorka: Maja Przybyszewska

Sylwetka

1 grudnia 2024 roku, druga Komisja Europejska Ursuli von der Leyen rozpoczęła swoją kadencję. W roli Wiceprzewodniczącej Komisji i Wysokiej Przedstawiciel UE ds. Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa znalazła się Kaja Kallas. Kallas jest prawniczką, polityczką i byłą europejską parlamentarzystką, która pełniła funkcję premiera Estonii w latach 2021 – 2024. Była premier słynie z twardej pozycji wobec Rosji. Jej polityka zagraniczna i wypowiedzi charakteryzowały się sprzeciwem wobec budowy Nord Stream II i zależności Europy od rosyjskiego gazu. Magazyn “The New Statesman” nazwał ją „Żelazną Damą” Europy. 

Po wybuchu wojny w 2022 roku, pomoc Ukrainie uznała za „moralny obowiązek” i namawiała innych do podjęcia działań. Mimo, że Kallas głośno wyrażała swoje poparcie dla Ukrainy, zostało ono podważone przez skandal w sierpniu 2023 roku, który ujawnił kontynuację aktywności biznesowej jej męża w Rosji po rozpoczęciu wojny. Pomimo, że 70% społeczeństwa chciało jej dymisji, afera nie wywarła  znacznego wpływu na międzynarodową reputację Kallas. Pozostaje ona postrzegana jako realistka i krytyczka Putina. 

Odnosząc się do jej aktywności politycznej, jeden z dyplomatów zażartował: “Jeśli zapytasz Kallas gdzie leży Afryka to odpowie Ci, że na południe od Rosji.” Ten komentarz ilustruje jak bardzo jej uwaga jest i będzie skupiona na działaniach Moskwy. W konsekwencji była premier Estonii często mierzy się z krytyką i atakami. W 2024 roku Kaja Kallas została wpisana na listę poszukiwanych przez Rosję za decyzję o usunięciu sowieckich pomników z czasów wojny.

Zadania Wysokiego Przedstawiciela

Głównym zadaniem Wysokiej Przedstawiciel jest kierowanie Wspólną Polityką Zagraniczną i Bezpieczeństwa UE, która umożliwia realizację interesów państw członkowskich i kształtowanie globalnego systemu. Ponadto wdraża decyzje przyjęte przez Radę Europejską i Radę UE, buduje konsensus między państwami, przewodniczy spotkaniom ministrów spraw zagranicznych, czy kieruje działaniami dyplomatycznymi Unii – w szczególności Europejską Służbą Działań Zewnętrznych (ESDZ), która działa pod jej politycznym kierownictwem. 

Jednak w rzeczywistości funkcje Wysokiego Przedstawiciela są znacząco ograniczone. Poprzednicy Kallas borykali się z wieloma trudnościami, często spowalniani lub blokowani przez narodowe interesy poszczególnych państw. Stanowisko nie kojarzy się  również z efektywnością czy projekcją siły. Oczekiwania zatem nie są wygórowane, zwłaszcza po ostatniej kadencji. Niemniej wiele osób wyraża nadzieje, że była premier obudzi państwa UE z marazmu i zmobilizuje do podjęcia strategicznych decyzji.

Podczas listopadowych przesłuchań kandydatów do nowej Komisji Europejskiej, Kallas w swojej przemowie nawoływała do wsparcia Ukrainy i jej zwycięstwa w wojnie z Rosją. Było to dużą zmianą w dyskursie w porównaniu do klasycznych wypowiedzi zachodnich państw o „byciu przy boku Ukrainy tak długo jak będzie trzeba”. Orędowała też za większymi wydatkami na obronność, które miałyby odstraszyć Rosję. 

Według Kallas UE powinna ożywić przemysł obronny i produkcję amunicji, natomiast NATO pozostać główną organizacją militarną odpowiedzialną za bezpieczeństwo Europy. Dodatkowo zamrożone rosyjskie aktywa powinny zostać użyte do odbudowy Ukrainy. Odnośnie działań Chin, polityczka stwierdziła, że umowa UE-Mercosur jest kluczowa dla zatrzymania wzrostu chińskich wpływów w Ameryce Łacińskiej. 

W jej opinii, Unia powinna traktować Chiny jako konkurencję i systemowego rywala. Obiecała również nowe podejście do Iranu, sugerując twardsze metody. Pozycję Kallas z przesłuchań można podsumować jej wypowiedzią: „Świat płonie więc musimy się trzymać razem.” Jak więc ma się to w praktyce?

100 Dni Rządów 

Pierwszego dnia pracy, Wysoka Przedstawiciel Kaja Kallas, Przewodniczący Rady Europejskiej Antonio Costa i Komisarz ds. rozszerzenia Marta Kos, odwiedzili Kijów, aby porozmawiać z prezydentem Zełenskim o pomocy finansowej oraz okazać szacunek poległym w wojnie. Wizyta nie wzbudziła zdziwienia, miała pokazać kontynuację wsparcia UE dla Kijowa i była symbolicznym gestem. 

Jednak wypowiedź Kallas, aby Ukraina wygrała wojnę, była zmianą w narracji i została pozytywnie odebrana w Kijowie. Wysoka Przedstawiciel podkreśliła tym, że mimo pozornego znużenia konfliktem, UE będzie pomagać Ukrainie, do skutku. Wyraźnie widać, że wojna w Ukrainie pozostanie priorytetem dla Kallas, która chce zawalczyć o pokój i budować silną Unię, która będzie mogła się postawić działaniom Rosji.

Bruksela

W pierwszych dniach Kallas dokonała również zmian personalnych w swoim otoczeniu. Jedną z najwcześniejszych decyzji było odwołanie Sekretarza Generalnego ESDZ Stefano Sannino. W wyniku zakończenia naboru, od 1 lutego 2025 roku, stanowisko objęła Belén Martínez Carbonell. W Brukseli odwołanie Sannino wzbudziło wiele krytyki i irytacji ze względu na jego zasługi i wieloletnie doświadczenie prowadzenia ESDZ. Przyczyny tej zmiany nie są publicznie znane, jednak pokazują, że Kallas nie zamierza trzymać się utartych szlaków, ale dostosować instytucję do swoich potrzeb i nawigowania działań. 

Kallas przedstawiła kierunek europejskiej polityki zagranicznej podczas Konferencji Ambasadorów UE. Miała ona miejsce w dniach 3-7 lutego 2025 roku w Brukseli, z udziałem ponad 145 delegacji Unii i biur. Jest to coroczne wydarzenie, które odbywa się pod nadzorem Wysokiego Przedstawiciela. W tym roku program konferencji zatytułowanej “EU Foreign Policy that Delivers” obejmował rozmowy o wojnie w Ukrainie, konflikcie na Bliskim Wschodzie, oraz sytuacji w Syrii po upadku reżimu Assada. 

Kallas w swojej przemowie otwarcia zaakcentowała 5 priorytetów: Ambasadorzy UE, Ukraińska obrona dla obrony Europejczyków, umacnianie sojuszy z podobnie myślącymi państwami, dążenie do pokoju na Bliskim Wschodzie, oraz kształtowanie dwustronnie sprzyjających partnerstw. Kallas podkreślała potrzebę argumentu siły wobec Rosji i aktywnych działań ekonomicznych, takich jak sankcje. 

W swoim przemówieniu w skrócie scharakteryzowała relacje transatlantyckie jako czasami trudne, ale ważne. Wysoka Przedstawiciel przestrzegała także przed zależnością od Chin i podkreślała nawiązanie bliższych partnerstw Unii z Japonią, Koreą Południową, Australią czy Nową Zelandią – państwami, które podzielają europejskie interesy i wartości. Oznacza to, że w kolejnych miesiącach możemy się spodziewać ożywienia relacji gospodarczych z tymi partnerami, być może powrotu do negocjacji umowy handlowej z Australią. 

W zakresie obronności, współpraca z Wielką Brytanią jest zdaniem Kallas logicznym krokiem. W tym wypadku relacje bilateralne prawdopodobnie pozostaną na dobrym poziomie i mogą się wzmocnić. Kallas postrzega Wielką Brytanię jako kluczowego partnera w sprawach bezpieczeństwa oraz odstraszania Rosji. Odnośnie Bliskiego Wschodu, UE zamierza wspierać rekonstrukcje w Syrii i Libanie oraz udzielać pomocy w Gazie. Zgodnie z obecnymi trendami transakcyjnego podejścia do polityki, przykłady umów takich jak z państwami Mercosur mogą stać się charakterystyczne dla obecnej Komisji. 

Wskazany trend potwierdza ostatnia wizyta von der Leyen w Indiach i rozmowy o zawarciu umów dotyczących wolnego handlu do końca tego roku. Wracając do Kallas, to właśnie kreatywne rozwiązania i inicjatywy mają być przewodnią zasadą jej kadencji. 

W grudniu Kallas przewodziła spotkaniu ministrów spraw zagranicznych po raz pierwszy, zaproponowała kilka zmian w celu ułatwienia dyskusji i metod pracy. Omawiano wsparcie dla Ukrainy, sytuację w Syrii oraz w Gruzji. Na kolejnych comiesięcznych spotkaniach omawiano również sytuacje w Libanie, Gazie, Rwandzie i Demokratycznej Republice Konga. Do tej pory, spotkania pod nowym przewodnictwem Kallas mają pozytywną opinię i wprowadziły więcej dynamiki do dyskusji.  

Spotkania bilateralne i konferencje

Kalendarz Kallas w ciągu pierwszych 100 dni obfitował w wiele spotkań, wyjazdów i konferencji. Jedną z nich była konferencja w Monachium, gdzie Wysoka Przedstawiciel podkreśliła europejskie wsparcie dla Ukrainy, potrzebę sankcji wobec Rosji i istotę transatlantyckiej jednomyślności. Ważnym tematem, poruszanym w trakcie wydarzenia,była przyszłość i rola sankcji. Niektórzy aktorzy opowiadali się za złagodzeniem restrykcji, ale Kallas podkreśliła stanowisko UE, zgodnie z którym sankcje mają wywierać presję na Rosję, aby zakończyć wojnę i zapłacić za odbudowę Ukrainy. 

Pomimo prób zewnętrznych nacisków, strategia utrzymania sankcji pozostaje niewzruszona. Ponadto w swojej przemowie po odebraniu nagrody Ewald von Kleist za przywództwo w mobilizacji poparcia dla Ukrainy, powiedziała, że codziennie pyta siebie, w jaki sposób pomogła Ukrainie i czy jest w stanie zrobić więcej. Podczas konferencji Kallas odbyła również szereg spotkań z między innymi europejskimi, amerykańskimi oraz chińskimi przedstawicielami.

Od grudnia, Wysoka Przedstawiciel gości międzynarodowych wysłanników i kontynuuje europejski dialog z zagranicznymi partnerami. Odbyła też kilka podróży, między innymi do  Finlandii, Jordanii, USA, RPA oraz Turkmenistanu. Wzięła udział w 16. ministerialnym spotkaniu dialogu politycznego UE-RPA, który jest wstępem do 8. szczytu UE-RPA zaplanowanego na 13 marca. Konwersacja dotyczyła handlu, gospodarki, środowiska oraz reformy Rady Bezpieczeństwa ONZ. 

W lutym Kallas przewodniczyła  spotkaniu Rady Stowarzyszenia UE-Izraela z ministrem spraw zagranicznych Gideonem Sa’arem oraz przedstawicielami państw członkowskich, gdzie debatowano o konflikcie w Gazie, relacjach izraelsko-palestyńskich oraz regionalnych problemach (w tym dotyczących Iranu). Wysoka Przedstawiciel miała uczestniczyć również w spotkaniu ministerialnym UE-Azja Środkowa w Turkmenistanie, ale wizyta została odwołana z powodu choroby. 

Waszyngton

27 lutego br. Kallas miała się spotkać z Sekretarzem Stanu Marco Rubio, ale z powodu „problemów z harmonogramem” spotkanie zostało odwołane w ostatniej chwili. Wysoka Przedstawiciel była już w Waszyngtonie, odbywając 2-dniową wizytę, podczas której rozmawiała z amerykańskimi senatorami, mediami i instytucjami. Wyraziła swoje poparcie dla Ukrainy w NATO i potrzebę skutecznego odstraszania Rosji. 

Po publicznej wymianie zdań prezydentów USA i Ukrainy w Gabinecie Owalnym 28 lutego, Kallas napisała na platformie X: „Dziś stało się jasne, że wolny świat potrzebuje nowego przywódcy. To od nas, Europejczyków, zależy, czy podejmiemy to wyzwanie”. Ostatnie wydarzenia ewidentnie wskazują to na kryzys w relacjach transatlantyckich i są kolejnym wezwaniem do mobilizacji zasobów w państwach członkowskich. W kolejnych dniach i miesiącach może dochodzić do napięć na linii Bruksela-Waszyngton, pomimo prób stworzenia wspólnego planu działania.

Obronność

Każdy komisarz otrzymał od Ursuli von der Leyen list zawierający zadania i cele (mission letter), którymi komisarze mają się zająć w tej kadencji. W liście skierowanym do Kallas, von der Leyen wyznaczyła ją i komisarza ds. obrony i przestrzeni kosmicznej, Andriusa Kubiliusa, do zaproponowania projektu Białej Księgi Przyszłości Europejskiej Obrony (White Paper of the Future of European Defence) w ciągu pierwszych 100 dni. Przygotowania obejmują prace różnych departamentów Komisji, narodowych administracji, parlamentarzystów czy think thanków. 

Księga ma brać pod uwagę poprzednie dokumenty i plany dotyczące zdolności obrony UE, łącząc założenia i możliwości przemysłowe na  poziomie europejskim. Oczekiwania wobec komisarzy są wysokie. Według opinii środowiska, priorytetami powinny być strategiczne inwestycje i opracowanie mechanizmów współpracy oraz interoperacyjności. Jednak przede wszystkim najważniejszym jest przedstawienie dokumentu, który doprowadzi do dokonania wyborów i podjęcia decyzji, a nie rozważania kolejnych strategii czy dublowania działań NATO. Niestety, pojawiły się głosy, że prezentacja Białej Księgi zostanie opóźniona i odbędzie się 19  marca.

Młodzież

Od 4 do 6 marca, 25 osób wzięło udział w Dialogu Polityki Młodzieżowej (Youth Policy Dialogue), do uczestnictwa w którym Przewodnicząca Komisji zobligowała wszystkich komisarzy. Celem była wymiana poglądów, dzielenie się nowymi pomysłami i spotkania z kolegium komisarzy. 

Von der Leyen ogłosiła, że takie dialogi będą miały miejsce co rok. Tegoroczny program obejmował dyskusje na temat młodzieżowego zaangażowania w polityce zagranicznej UE i globalnych wyzwaniach oraz spotkanie z Kallas i możliwość rozmowy o jej planach na bieżącą kadencję. 

Perspektywy

Kallas, pochodząca ze wschodniej flanki Europy i NATO, będzie skupiona na działaniach Rosji Putina oraz jego wpływu na wspólnotę. Z jej obecnej aktywności wynika, że Wysoka Przedstawiciel będzie dążyła do uniezależnienia UE w zakresie obronności. Być może przeniesie się to na większy wpływ Unii w globalnej geopolityce i jako aktora militarnego patrząc na dzisiejsze wydatki oraz Białą Księgę. 

Niewykluczone, że brzmi to jak pobożne życzenie, biorąc pod uwagę inne państwa członkowskie UE, NATO czy obecny status relacji transatlantyckich. Kluczowe będzie pogodzenie strategii członków i dokonanie wyborów.

Ukraina będzie dla Wysokiej Komisarz priorytetem. W praktyce oznacza to wzrost poziomu pomocy militarnej, finansowej i wzmocnienie sankcji wobec Rosji. Kallas będzie w tym wypadku konsekwentna, co może doprowadzić do eskalacji napięć między Brukselą a Moskwą, a także zwiększenia zagrożeń hybrydowych. Zagwozdką pozostaje jednak podejście państw członkowskich. Jednogłośność decyzji dotyczących polityki zagranicznej i bezpieczeństwa jest obowiązkowa do podjęcia działań. 

W przypadku kiedy Węgry i Słowacja utrzymują bliskie relacje z Rosją, lub Niemcy i Słowenia są w znacznym stopniu zależne od chińskiego kapitału i handlu, jakiekolwiek silniejsze kroki wobec Moskwy i Pekinu mogą być trudne w realizacji. Kallas widzi koalicję Rosji, Chin i Iranu jako zagrożenie dla porządku międzynarodowego. Chiny, jako rywal ekonomiczny i polityczny Unii, mogą spodziewać się twardszej polityki ze strony Europy. Będzie się to wiązać ze zwiększeniem aktywności politycznej dotyczącej dyskusji o Morzu Południowochińskim. 

Kallas prawdopodobnie będzie dążyła do zmniejszenia uzależnienia gospodarczego od Chin i rozwoju inwestycji z Japonią, Koreą Południową czy Australią. Nie objedzie się to jednak bez wewnętrznych podziałów, ale rolą Kallas będzie prowadzenie rozmów między członkami UE, budowanie konsensusu i dążenie do utrzymania wspólnych priorytetów. 

W związku z statusem quo relacji z USA i wpisem o potrzebie nowego lidera, Unia zmierza w kierunku większej samodzielności. Skupienie na rozwoju państw UE i współpraca z innymi partnerami będzie cieszyła się większą popularnością, nawet jeśli jest wymuszona przez ograniczone zaangażowanie administracji Trumpa. Co więcej, widoczny trend protekcjonizmu może skutkować wzrostem napięć Brukseli z Waszyngtonem, zwłaszcza kiedy myślimy o taryfach, pokoju w Ukrainie czy amerykańskim izolacjonizmie. 

Pod znakiem zapytania znajdują się sprawy związane z europejską aktywnością w Afryce, relacjami z państwami azjatyckimi czy Ameryki Południowej oraz niepewną sytuacją na Bliskim Wschodzie. Działalność Kallas w tych obszarach jest mało znana opinii publicznej. Wiąże się to z obecnymi priorytetami i sytuacją geopolityczną, aczkolwiek żyjąc w dekadzie zmian i kryzysów, kluczowe jest zrównoważone i strategiczne podejście do partnerów międzynarodowych, aby uniknąć marginalizacji lub utraty wpływów.

Nie mniej Kaja Kallas wnosi do unijnej polityki zagranicznej bardziej zdecydowaną postawę, dynamikę i krytyczne podejście do współpracy. Swoje pierwsze 100 dni spędziła na budowaniu międzynarodowych relacji i wzmacnianiu nacisku na europejskie rozmowy o obronności. Czy jej plany zostaną zrealizowane w czasach wysokiej niestabilności i niepewności? W  nadchodzących miesiącach przyjdzie nam ocenić czy Kallas jest w stanie skutecznie oddziaływać na europejską politykę, czy strukturalne ograniczenia będą ją osłabiać.

Źródła:

[1] Bellamy, Daniel. “Top EU officials visiting Ukraine promise more sanctions against Russia.” Euronews, December 1 2024. https://www.euronews.com/my-europe/2024/12/01/eus-foreign-policy-chief-visits-ukraine-to-scale-up-blocs-support
[2] Cliffe, Jeremy. “Europe’s Iron Lady: Estonian prime minister Kaja Kallas.”  The New Statesman, June 28, 2024. https://www.newstatesman.com/international-content/2024/06/estonian-prime-minister-kaja-kallas-russia-profile. 
[3] de Cordoue, Bertrand. “A White Paper on the future of European defence: what for?” Jacques Delors Institute, February 18, 2025 https://institutdelors.eu/en/publications/a-white-paper-on-the-future-of-european-defence-what-for/. 
[4] European Commission. “Kaja Kallas – Mission letter.” General publications. September 17, 2024.  https://commission.europa.eu/document/1fd85a66-b89a-492b-8855-89499106c1d4_en.
[5] European Council. “EU-Israel Association Council.” International ministerial meetings. February 24, 2025. https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-ministerial-meetings/2025/02/24/.
[6] European External Action Service. “About us: About the European External Action Service.” Strategic Communications. February 1, 2025. https://www.eeas.europa.eu/eeas/about-european-external-action-service_en. 
[7] European External Action Service. “EU Ambassadors Conference 2025: Opening speech by High Representative/Vice-President Kaja Kallas.” Strategic Communications. February, 3 2025. https://www.eeas.europa.eu/eeas/eu-ambassadors-conference-2025-opening-speech-high-representativevice-president-kaja-kallas_en. 
[8] European External Action Service. “Joint Press Release: 16th European Union-South Africa Ministerial Political Dialogue.” EEAS Press Team. February 19, 2025.
https://www.eeas.europa.eu/eeas/joint-press-release-16th-european-union-%E2%80%93-south-africa-ministerial-political-dialogue_en. 
[9] European External Action Service. “Munich Security Conference: Speech by the High Representative Kaja Kallas receiving the Ewald von Kleist Award.” EEAS Press Team.  February 16, 2025 https://www.eeas.europa.eu/eeas/munich-security-conference-speech-high-representative-kaja-kallas-receiving-ewald-von-kleist-award_en. [10] European External Action Service. “Youth Policy Dialogue with HR/VP Kaja Kallas.” Strategic Communication. February 10, 2025.
https://www.eeas.europa.eu/eeas/youth-policy-dialogue-hrvp-kaja-kallas_en#:~:text=The%20Youth%20Policy%20Dialogues%20are%20designed%20to%20give,perspectives%20are%20integrated%20into%20the%20EU%27s%20decision-making%20process[11] Hagelin, Sandra, and Catherine Gibson. “Renegotiating Estonia’s Marginality in the Imagined Geography of Europe: Kaja Kallas’ Tweets about Russia’s War in Ukraine.” Territory, Politics, Governance, 2024, 1–18. 
[12] Lau, Stuart and Eva Hartog. “Europe’s next top diplomat is ready to be undiplomatic.”  Politico, December 9, 2024.
https://www.politico.eu/article/kaja-kallas-estonia-europe-next-top-diplomat-prime-minister-brussels-eu-leader/. 
[13] Liboreiro, Jorge. “Brussels insists contacts with White House ‘good’ after Rubio snubs Kallas.” Euronews, February 27, 2025.  https://www.euronews.com/my-europe/2025/02/27/brussels-insists-contacts-with-white-house-good-after-rubio-snubs-kallas. [14] Ngendakumana, Pierre Emmanuel. “Russia puts Estonian PM Kaja Kallas on wanted list”. Politico, February 13, 2024.
https://www.politico.eu/article/russia-declares-estonian-pm-wanted/. 
[15] Politico. “Estonia’s commissioner hearing: Kaja Kallas vies to become EU’s next foreign policy chief – as it happened.” Politico, November 11, 2024. 
https://www.politico.eu/article/european-commissioner-hearings-estonia-kaja-kallas-foreign-policy-security/. 
[16] Pugnet, Aurelie. “EU set to miss ‘first 100 days’ deadline for defence plan.” Euractiv, January 14, 2025.
https://www.euractiv.com/section/defence/news/eu-set-to-miss-first-100-days-deadline-for-defence-plan/. 
[17] Zehra, Ailia. “EU’s top diplomat: ‘The free world needs a new leader’.” The Hill, February 28, 2025. https://thehill.com/homenews/5170019-european-union-diplomat-trump-zelesnky-spat/.