W kontekście konfliktów zbrojnych o wodę, szczególnie istotnym polem obserwacji jest obszar Bliskiego Wschodu. Układ rzeczny Jordanu, który obejmuje obszary Izraela, Autonomii Palestyńskiej, Jordanii, Syrii i Libanu, od wieków stanowił arenę rywalizacji między Żydami a mieszkańcami doliny tej rzeki. Nawet dzisiaj, rzeka Jordan pozostaje źródłem konfliktów, stanowiąc jednocześnie istotny aspekt rywalizacji między państwami arabskimi a Izraelem w tym regionie. Kontrola nad zasobami wodnymi nie tylko ma aspekt strategiczny, ale także stanowi element tożsamości narodowej, a w ujęciu szerokim ma wpływ na ogólne funkcjonowanie zamieszkującej w tym obszarze ludności, która pozbawiona dostępu do wody pitnej zmaga się z poważnymi problemami i walczy o przetrwanie. Celem niniejszego artykułu jest poruszenie problematyki ochrony praw człowieka w kontekście dostępu do wody podczas trwającego od wielu lat konfliktu izraelsko-palestyńskiego. 

Autor: Michał Przygoda

Podłoże konfliktu izraelsko-palestyńskiego – uwagi wprowadzające 

Wśród fundamentalnych obszarów konfliktu bliskowschodniego często wymienia się takie kwestie, jak granice Palestyny, istnienie żydowskich osiedli na Zachodnim Brzegu Jordanu, los uchodźców palestyńskich czy podział Jerozolimy. Trudno jednakże nie dostrzec, że jednocześnie niezwykle istotny, a zarazem często pomijany aspekt tego konfliktu, dotyczy dostępu do źródeł słodkiej wody. Wojna pomiędzy Izraelem a Palestyną jest przykładem konfliktu o zasoby. W tym wypadku chodzi o zasoby wodne, które są niezbędne dla przetrwania ludności zamieszkującej na tym obszarze. Woda jest nie tylko kluczowym elementem codziennego życia, ale także stanowi bardzo ważny surowiec dla gospodarki krajowej. Na obszarze Bliskiego Wschodu dostęp do wody pitnej jest ograniczony a zasoby wodne są rozlokowane nierównomiernie pomiędzy Izraelem a Palestyną. Ta nierównowaga w dostępie do wody pogłębia istniejące podziały i stanowi źródło napięć między stronami konfliktu. Trudno kwestionować fakt, że bez odpowiedniego dostępu do źródeł słodkiej wody możliwe jest zapewnienie podstawowych praw człowieka, takich jak zdrowie, godne życie i bezpieczeństwo żywnościowe.

Spoglądając na obszar Bliskiego Wschodu pod kątem geograficznym spostrzec można, że terytorium na jakim ulokowane są Izrael i Palestyna charakteryzuje się suchym, pustynnym klimatem. Na tym obszarze opady deszczu są niewielkie i nieregularne, a wielu miejscowościom grozi stałe zagrożenie suszą. W takiej rzeczywistości dostęp do źródeł wody jest nie tylko kluczowym czynnikiem, ale często decydującym z punktu widzenia przetrwania ludności cywilnej (Rys. 1). 

Rysunek 1. Zdjęcie satelitarne obszaru Bliskiego Wschodu.

Źródło: https://www.google.com/maps/@31.1631711,35.2394412,631386m/data=!3m1!1e3?hl=pl&entry=ttu; Dostęp na dzień: 21.06.2024 r.

Otrzymanie wystarczającej ilości wody pitnej wpływa istotnie na kwestię poszanowania praw człowieka oraz warunki, w jakich przebywa zamieszkująca te tereny ludność. W tym kontekście warto wskazać, że władze Izraela od wielu lat próbują różnych metod technologicznych, służących odsalaniu wody morskiej. Rząd w Tel Awiwie stale poszukuje innowacyjnych, niekonwencjonalnych źródeł pozyskiwania wody. Niemniej jednak wszelkie te starania w dalszym ciągu są niewystarczające. Po drugiej stronie konfliktu sytuacja dostępu do wody kształtuje się jeszcze gorzej. Palestyna ma bowiem ograniczony dostęp do wody pitnej, a ilość tego surowca nie spełnia potrzeb stale rosnącej populacji Palestyńczyków. Społeczeństwo palestyńskie utrzymuje się głównie z rolnictwa i hodowli zwierząt, co dodatkowo pogłębia kryzys wodny ludności tego obszaru. 

Nierównomierny dostęp do wody pomiędzy Izraelem a Palestyną generuje napięcia i prowadzi do skomplikowanych problemów zarówno w kontekście ekonomicznym, jak i politycznym. Obydwie strony dążą do zaspokojenia podstawowych potrzeb swoich ludności, co utrudnia osiągnięcie zrównoważonego stanu w zakresie wykorzystania zasobów wodnych. Warto podkreślić, że kwestia ta stanowi jeden z wielu elementów skomplikowanej mozaiki konfliktu izraelsko-palestyńskiego, która wymaga holistycznego podejścia i długofalowych rozwiązań.

Źródła wody dostępne na terytorium Izraela i Palestyny, a mianowicie rzeka Jordan oraz warstwy wodonośne, stały się przedmiotem rywalizacji, kontroli i wykorzystania ekonomicznego. Rzeka Jordan, historycznie istotna dla regionu Bliskiego Wschodu, obecnie przyczynia się do napięć między stronami konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Jej bieg obejmuje bowiem terytoria Izraela, Autonomii Palestyńskiej, Jordanii, Syrii i Libanu. Podkreślić w tym miejscu należy, że konkurencja pomiędzy skonfliktowanymi państwami w zakresie sprawowania kontroli nad rzeką Jordan ma długą historię, sięgającą początków konfliktu na Bliskim Wschodzie. Oba narody, Żydzi i Palestyńczycy, wiążą z rzeką Jordan nie tylko potrzeby o charakterze humanitarnym, ale także kulturowym i religijnym. Miejsce to jest bowiem dla obu narodów niezwykle istotne symbolicznie. Jednym z kluczowych punktów wokół rzeki Jordan jest obszar zakola rzeki, położony niedaleko Jerycha. To miejsce jest znane jako tradycyjne miejsce chrztu Jezusa i ma ogromne znaczenie religijne dla chrześcijan.

Rysunek 2. Obrzędy religijne nad rzeką Jordan

Źródło: Stowarzyszenie Fides Et Ratio, Jordan, https://www.stowarzyszeniefidesetratio.pl/Presentations0/Jordan.pdf; Dostęp na dzień: 12.12.2023r.

Nie należy tracić z pola widzenia faktu, że równie ważne w kontekście konfliktu są warstwy wodonośne, zwłaszcza górskie warstwy wodonośne na zachód od Jordanu oraz nadbrzeżna warstwa wodonośna biegnąca wzdłuż Morza Śródziemnego. Te zasoby wód gruntowych są kluczowe dla dostarczania wody do ludności, rolnictwa i przemysłu. Konflikt izraelsko-palestyński można więc wiązać także z rywalizacją o ograniczone i niezmiernie cenne zasoby wodne dorzecza rzeki Jordan i jej warstw wodonośnych. Obszar ten jest w końcu wspólnym dziedzictwem Izraela, Autonomii Palestyńskiej oraz trzech innych państw nadbrzeżnych, a mianowicie Jordanii, Syrii i Libanu. W szczególności, rzeka Jordan, będąca jednym z kluczowych źródeł słodkiej wody w regionie oraz cztery baseny wodonośne wód podziemnych, mają duże znaczenie dla wszystkich tych krajów. Warto również zaznaczyć, że nadbrzeżna warstwa wodonośna jest wspólna dla Izraela i Strefy Gazy, a kontrola nad nią jest kwestią sporną. Od 1967 roku, Izrael kontroluje zarówno rzekę Jordan, jak i te zasoby wodne, co daje mu możliwość regulacji dostępu do wody dla Palestyńczyków na terytoriach Autonomii Palestyńskiej. Jednak mieszkańcy Autonomii Palestyńskiej twierdzą, że Izrael prowadzi politykę dyskryminacyjną w zakresie podziału wody, co prowadzi do ograniczonego dostępu Palestyńczyków do niezbędnych zasobów, a tym samym do łamania praw człowieka. Z drugiej strony, Izrael oskarża Palestyńczyków o nielegalne odprowadzanie wody z tych obszarów, co prowadzi do jeszcze większych napięć i oskarżeń o kradzieże zasobów wodnych. Zaprezentowana sytuacja prowadzi do zaognienia stosunków pomiędzy Izraelem a Palestyną.

Prawo do wody w kontekście praw człowieka

Trudno nie zgodzić się ze stwierdzeniem, że „woda to życie”. To zdanie może brzmieć banalnie, ale w pełni oddaje fundamentalne znaczenie wody dla istnienia człowieka. Woda jest jednym z najważniejszych i niezastąpionych zasobów na Ziemi. Jest kluczowym elementem życia na naszej planecie, a jej obecność lub brak ma ogromny wpływ na naszą codzienność i przyszłość. Woda odgrywa także kluczową rolę w badaniach nad życiem poza Ziemią. Poszukując życia na Marsie lub innych planetach, astronauci skupiają swoją uwagę na znalezieniu śladów wody. Wynika to z faktu, że woda jest podstawowym czynnikiem umożliwiającym życie, jakie znamy. 

Woda jest również nieodłącznym składnikiem ludzkiego organizmu. Stanowi około 60% masy ciała człowieka i jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania wszystkich naszych organów i procesów biologicznych. Odpowiada za transport składników odżywczych, regulację temperatury ciała, usuwanie toksyn oraz wiele innych kluczowych funkcji. Jeśli natomiast chodzi o produkcję żywności, to rolnictwo jest głównym sektorem zużywającym wodę na świecie. Woda jest nieodzowna do uprawy roślin i hodowli zwierząt, a więc do produkcji żywności, która zapewnia wyżywienie. Bez dostępu do wody, rolnictwo i produkcja żywności przestałaby istnieć. 

Woda jest więc nie tylko życiem, ale też podstawą rozwoju każdego społeczeństwa. Jest kluczowym czynnikiem napędzającym rozwój przemysłu, energetyki i technologii. Jest też cennym zasobem naturalnym, którego znaczenie staje się coraz bardziej widoczne w miarę wzrostu populacji ludzkiej i zmian klimatycznych. Mając na uwadze zaprezentowane wyżej okoliczności wskazać należy, że dostęp do wody bezsprzecznie stanowi jedno z ważniejszych praw człowieka, wobec czego potrzebne jest zapewnienie jej odpowiedniej ochrony, zrównoważonego wykorzystania i zagwarantowanie dostępu do niej dla wszystkich ludzi na świecie. 

Dostęp do wody jest nie tylko jednym z fundamentalnych praw człowieka, ale także podstawową potrzebą każdego człowieka. To prawo nie ogranicza się jedynie do dostępu do wody pitnej, która jest kluczowym składnikiem zapewniającym przeżycie ludzi, ale obejmuje również dostęp do podstawowych urządzeń sanitarnych, które pozwalają na godne i higieniczne spełnienie potrzeb fizjologicznych. Tym samym – brak dostępu do czystej wody pitnej stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia i życia człowieka. Z tego właśnie powodu zapewnienie dostępu do wody pitnej jest nie tylko kwestią komfortu, ale przede wszystkim sprawiedliwości społecznej i ochrony podstawowych praw człowieka.

Warto podkreślić, że dostęp do wody i urządzeń sanitarnych ma znaczenie nie tylko na poziomie indywidualnym, ale także globalnym. Brak dostępu do wody i brak warunków sanitarnych prowadzi do szerzenia się chorób i kryzysów humanitarnych, szczególnie w obszarach o ograniczonych zasobach wodnych. Dlatego też zagwarantowanie dostępu do czystej wody i właściwych urządzeń sanitarnych jest jednym z kluczowych celów społeczności międzynarodowej, dążącej do poprawy jakości życia i ochrony praw człowieka na całym świecie. D. Kuźnicka badając problem dostępu do wody wskazała, że „pomimo licznych regulacji, które społeczność międzynarodowa stworzyła w celu zapewnienia dostępu do wody całej populacji, nadal 2.8 miliarda osób życie w miejscach dotkniętych deficytem wody, a prognozuje się, że do 2030 r. liczba ta wzrośnie do 3.9 miliarda. Brak dostępu do wody jest rokrocznie przyczyną 8 milionów zgonów, a ponad miliard osób nie ma dostępu do wody pitnej w przystępnej cenie.”. 

Prawo do wody jest kwestią złożoną i wielowymiarową, która budzi wiele trudności w zakresie jego zdefiniowania oraz tego, jak powinno się objawiać w praktyce. Pierwszym aspektem, który przychodzi na myśl każdemu zainteresowanemu tą tematyką, jest prawo do spożywania czystej wody oraz dostępu do sanitariatów. Istnieje wiele kluczowych aspektów, które pomagają zrozumieć, czym jest prawo do wody i jakie są jego podstawowe kryteria.

Po pierwsze, prawo do wody oznacza, że każda osoba ma prawo do dostępu do czystej wody pitnej, która nie zawiera zanieczyszczeń ani substancji szkodliwych dla zdrowia. To prawo zakłada, że woda ta powinna być dostępna w ilości wystarczającej do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, takich jak picie, gotowanie i mycie. Kolejnym aspektem jest dostęp do urządzeń sanitarnych, takich jak toalety, prysznice i umywalki. Prawo to obejmuje także prawo do zapewnienia godnych i higienicznych warunków sanitarnych, pozwalających na utrzymanie na odpowiednim poziomie higieny osobistej oraz zapobiegających szerzeniu się chorób zakaźnych.

Nie należy tracić z pola widzenia faktu, że prawo do wody obejmuje również obowiązek utrzymania jakości wody na poziomie zapewniającym jej czystość i bezpieczeństwo. Woda jako zasób naturalny musi być zarządzana z poszanowaniem zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska. Jest to niezwykle ważne z punktu widzenia zdrowia ludzi oraz ochrony ekosystemów wodnych. Co więcej, prawo to ma także wymiar społeczny i ekonomiczny. Oznacza to, że dostęp do wody nie może być ograniczany przez status społeczno-ekonomiczny jednostki. W kontekście globalnym, gdzie dostęp do wody często stanowi wyzwanie, prawo do wody staje się jednym z kluczowych celów międzynarodowych agend zrównoważonego rozwoju, które dążą do zapewnienia godziwego i zrównoważonego dostępu do wody dla wszystkich ludzi na świecie.

Podczas tworzenia pierwszych dokumentów międzynarodowych dotyczących praw człowieka po II wojnie światowej, nie wprowadzono bezpośredniej ochrony prawom dotyczącym środowiska naturalnego ani jego zasobom. Jednak istniejące dokumenty zawierały już elementy związane z ochroną środowiska naturalnego, w tym dostępu do czystej wody. Pierwszy dokument międzynarodowy, który zawierał pośrednie odniesienie do dostępu do wody, to Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 roku. Artykuł 25 Deklaracji stanowi, że „każdy człowiek ma prawo do stopy życiowej zapewniającej zdrowie i dobrobyt jego i jego rodziny, włączając w to wyżywienie, odzież, mieszkanie, opiekę lekarską i konieczne świadczenia socjalne, oraz prawo do ubezpieczenia na wypadek bezrobocia, choroby, niezdolności do pracy, wdowieństwa, starości lub utraty środków do życia w inny sposób od niego niezależny”. Dostęp do czystej wody pitnej jest integralną częścią prawa do stopy życiowej zapewniającej zdrowie i dobrobyt oraz stanowi element „wyżywienia”. 

Temat prawa do czystej wody pitnej pojawił się w trakcie negocjacji międzynarodowych traktatów i konwencji, których przedmiotem są prawa człowieka. W art. 11 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych wskazano, że „Państwa Strony niniejszego Paktu uznają prawo każdego do odpowiedniego poziomu życia dla niego samego i jego rodziny, włączając w to wyżywienie, odzież i mieszkanie, oraz do stałego polepszania warunków bytowych. Państwa Strony podejmą odpowiednie kroki w celu zapewnienia realizacji tego prawa, uznając w tym celu zasadnicze znaczenie współpracy międzynarodowej, opartej na zasadzie dobrowolności”. Z art. 12 Paktu wynika natomiast, że „Państwa Strony (…) uznają prawo każdego do korzystania z najwyższego osiągalnego poziomu ochrony zdrowia fizycznego i psychicznego. Kroki, jakie Państwa Strony niniejszego Paktu powinny podjąć dla osiągnięcia pełnego wykonania tego prawa, będą obejmowały środki konieczne do: a) zapewnienia zmniejszenia wskaźnika martwych urodzeń i śmiertelności niemowląt oraz do zapewnienia zdrowego rozwoju dziecka; b) poprawy higieny środowiska i higieny przemysłowej we wszystkich aspektach; c) zapobiegania chorobom epidemicznym, endemicznym, zawodowym i innym oraz ich leczenia i zwalczania; d) stworzenia warunków, które zapewniłyby wszystkim pomoc i opiekę lekarską na wypadek choroby”. Również z tych przepisów nie wynika bezpośrednio, że przedmiotem ochrony prawnej jest prawo do wody. Trudno jednak kwestionować fakt, że bez dostępu do wody pitnej możliwe jest zapewnienie „odpowiedniego poziomu życia”, „poprawa higieny środowiska” czy „zapobieganie chorobom epidemicznym”. Co więcej, z art. 6 ust. 1 Paktu wynika, że „każda istota ludzka ma przyrodzone prawo do życia. Prawo to powinno być chronione przez ustawę. Nikt nie może być samowolnie pozbawiony życia”. W tym kontekście nie ulega wątpliwości, że woda odgrywa kluczową rolę w życiu ludzkim jako składnik potrzebny do życia. Jest ona warunkiem koniecznym do przetrwania organizmu i zachowania jego podstawowych funkcji. Zapewnienie dostępu do czystej wody pitnej jest absolutnie kluczowe dla ochrony życia ludzkiego. Bez wody nie byłaby możliwa skuteczna ochrona zdrowia i zapewnienie warunków do pełnego funkcjonowania społeczeństwa. 

Kolejnym dokumentem międzynarodowym, z którego wyprowadzić można prawo do wody, jest Konwencja o Prawach Dziecka. Dokument ten w art. 24 gwarantuje, że „Państwa-Strony uznają prawo dziecka do jak najwyższego poziomu zdrowia i udogodnień w zakresie leczenia chorób oraz rehabilitacji zdrowotnej. Państwa-Strony będą dążyły do zapewnienia, aby żadne dziecko nie było pozbawione prawa dostępu do tego rodzaju opieki zdrowotnej”. W dalszej części wskazano, że dążenie do realizacji tego prawa odbywa się w szczególności przez „zwalczania chorób i niedożywienia, w tym – w ramach podstawowej opieki zdrowotnej – przez wykorzystanie między innymi łatwo dostępnych technik oraz przez dostarczanie odpowiednich pożywnych produktów żywnościowych i wody pitnej, z uwzględnieniem niebezpieczeństwa oraz ryzyka zanieczyszczenia środowiska naturalnego”. Konwencja o Prawach Dziecka wprost wskazuje więc, że prawo do wody pitnej stanowi integralną część prawa do zdrowia. 

Z przepisów tych wynika, że zapewnienie człowiekowi minimalnego bezpieczeństwa zdrowotnego obejmuje także zagwarantowanie wody pitnej. Władze poszczególnych państw zobowiązane są zatem do inwestowania w infrastrukturę wodociągową i kanalizacyjną, aby dostarczać czystą wodę każdemu człowiekowi. Systemy dostarczania wody muszą być skonstruowane i utrzymywane w taki sposób, aby uniknąć skażenia i zapewnić, że woda jest odpowiedniej jakości. Warto także dodać, że dla zapewnienia minimalnego bezpieczeństwa zdrowotnego kluczowy jest także nadzór nad jakością żywności i wody. Władze publiczne mają obowiązek monitorować i regulować jakość żywności dostępnej na rynku, aby zapobiec zagrożeniom dla zdrowia konsumentów. Kontrole nad produkcją, przechowywaniem, transportem i sprzedażą żywności są niezbędne.

Z biegiem czasu i w związku z coraz większym zrozumieniem wpływu człowieka na środowisko naturalne, kwestie związane z ochroną przyrody i dostępem do czystej wody stały się bardziej dostrzegalne w międzynarodowym dyskursie praw człowieka. W 1992 roku uchwalona została przykładowo Ramowa Konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, która zobowiązuje wszystkie Strony Konwencji, biorąc pod uwagę ich wspólne, lecz zróżnicowane, zasady odpowiedzialności oraz specyficzne priorytety rozwoju narodowego i regionalnego, cele i okoliczności, do współpracy w przygotowaniu adaptacji do skutków zmian klimatu, w szczególności poprzez rozwijanie i wypracowywanie odpowiednich i zintegrowanych planów dla zarządzania strefami nadbrzeżnymi, dla zasobów wody i rolnictwa oraz dla ochrony i rekultywacji obszarów, szczególnie w Afryce, dotkniętych suszą, pustynnieniem bądź powodziami. 

Śmiało można stwierdzić, że pomimo braku dosłownego zagwarantowania prawa do wody w konkretnych katalogach praw człowieka, prawo do czystej wody powinno być uznawane za obowiązujące i fundamentalne. Prawo do wody rozumiane jest bowiem jako nieodłączny element prawa do życia i zdrowia. Zagwarantowanie tych praw jest natomiast nie tylko moralnym, ale również prawnym obowiązkiem państw i organizacji międzynarodowych zajmujących się ochroną praw człowieka.

Naruszenia praw człowieka w ujęciu prawa do wody w konflikcie   izraelsko-palestyńskim 

Dziedzictwo pięćdziesięcioletniej okupacji terytoriów palestyńskich przez Izrael stanowi niezaprzeczalne naruszenie praw człowieka o olbrzymim zasięgu i skali. Jednym z najdotkliwszych i pilnych wyzwań, z jakimi muszą zmierzyć się Palestyńczycy w wyniku tej okupacji, jest kwestia dostępu do czystej i bezpiecznej wody. Od czasu rozpoczęcia okupacji w 1967 roku Izrael uzurpował sobie kontrolę nad wieloma obszarami terytoriów palestyńskich, w tym nad źródłami wody, infrastrukturą wodociągową oraz innymi zasobami wodnymi. To sprawiło, że Palestyńczycy stanęli w obliczu znacznego ograniczenia dostępu do tego fundamentalnego zasobu. Woda jest nie tylko niezbędna do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, takich jak picie i higiena osobista, ale także kluczowym składnikiem produkcji żywności oraz podtrzymywania zdrowia zamieszkałej na tamtych terenach ludności.

Izraelska polityka w zakresie wody na okupowanych terytoriach jest często postrzegana jako dyskryminacyjna i nieproporcjonalna. Palestyńczycy mają ograniczony dostęp do wody, co prowadzi do niedoboru i nierównego podziału tego zasobu. Izrael kontroluje dostęp do wielu źródeł wody, co pozwala na regulowanie dostaw wody do Palestyńczyków. W rezultacie wielu Palestyńczyków, zwłaszcza tych mieszkających na obszarach wiejskich, zmaga się z chronicznym brakiem dostępu do wody pitnej. Ta sytuacja narusza ich podstawowe prawa, w tym prawo do godziwego standardu życia, zdrowia i dostępu do wody. Ponadto, skala tych naruszeń i ich wpływ na codzienne życie Palestyńczyków nie może być pomijana. Woda nie powinna być źródłem sporów i cierpienia, a zagwarantowanie jej godziwego dostępu jest kluczowym elementem budowania pokoju i stabilności na Bliskim Wschodzie.

Sięgając do genezy konfliktu o wodę konieczne jest odwołanie się do wydarzeń mających miejsce jesienią 1967 roku. W listopadzie izraelskie władze wprowadziły bowiem Wojskowy Rozkaz 158, który nakazywał Palestyńczykom uzyskiwanie zgody od izraelskiej armii przed budową jakichkolwiek nowych instalacji wodnych. Od tamtej pory wydobycie wody z nowego źródła lub rozwijanie infrastruktury wodnej wymagało zezwoleń od Izraela, które w praktyce są niemal niemożliwe do uzyskania. Palestyńczycy, którzy żyją pod izraelską okupacją wojskową, do dnia dzisiejszego odczuwają druzgocące skutki tego rozkazu. Nie mogą wywiercić nowych studni, instalować pomp lub pogłębiać istniejących studni. Ponadto są pozbawieni dostępu do rzeki Jordan i źródeł słodkiej wody. Nawet zbieranie deszczówki jest kontrolowane przez Izrael na większości Zachodniego Brzegu, a cysterny służące do jej gromadzenia, które należą do palestyńskich społeczności, często padają ofiarą niszczenia przez izraelską armię. W wyniku tych surowych ograniczeń, większość palestyńskich społeczności na obszarach wiejskich na Zachodnim Brzegu nie ma dostępu do bieżącej wody. Nawet w miastach i wioskach, które są podłączone do sieci wodociągowej, ilość wody pitnej jest ograniczona, często niewystarczająca. Prowadzi to do ogromnych trudności w codziennym życiu Palestyńczyków. Izrael kontroluje nie tylko dostęp do wody, ale także gromadzenie deszczówki, co wpływa na zdolność tych społeczności do przetrwania i rozwijania się w godziwych warunkach. W kontekście zaprezentowanych założeń konwencyjnych, sytuacja ta jest wyraźnym naruszeniem praw człowieka. 

Polityka ograniczania dostępu Palestyńczyków do wody przez Izrael ma poważne konsekwencje zarówno na krótką, jak i długą metę. W praktyce – od czasu wprowadzenia ww. rozkazu – Izrael rozwijał swoją infrastrukturę wodną na Zachodnim Brzegu, co umożliwiło dostarczanie wody izraelskim obywatelom w kraju oraz mieszkańcom nielegalnych osiedli izraelskich w tym rejonie. Działalność ta jest jednak sprzeczna z międzynarodowym prawem, które wyraźnie zabrania okupującemu kraju korzystania z zasobów terytorium okupowanego na korzyść własnej ludności. Co więcej, kluczową rolę w tym procesie odegrało przedsiębiorstwo Mekorot, które w okresie okupacji zakładało liczne studnie i wykorzystywało źródła wodne na Zachodnim Brzegu na rzecz izraelskich osiedli i mieszkańców Izraela. Część tej wody jest wprawdzie sprzedawana palestyńskim przedsiębiorstwom wodociągowym, niemniej jednak ilość i warunki sprzedaży wody są zupełnie kontrolowane przez izraelskie władze. Ostatecznie Palestyńczycy na Zachodnim Brzegu zostali zmuszeni do zakupu wody od izraelskich dostawców po wygórowanych cenach, co stanowi znaczny obciążenie ich budżetu.

Nie należy tracić z pola widzenia faktu, że w najbiedniejszych społecznościach, wydatki na wodę mogą stanowić ogromny procent miesięcznych dochodów palestyńskich rodzin. Dla niektórych osób może to oznaczać, że muszą rezygnować z innych podstawowych potrzeb, takich jak żywność czy edukacja dzieci, aby zapewnić sobie dostęp do wody. To ogranicza ich zdolność do prowadzenia godziwego życia i narusza podstawowe prawa człowieka, w tym prawo do wyżywienia, zdrowia i godziwego standardu życia.

Równocześnie, izraelscy osadnicy mieszkający na Zachodnim Brzegu w bezpośrednim sąsiedztwie Palestyńczyków, często zaledwie na odległość kilku setek metrów, nie doświadczają takich samych ograniczeń ani braków w dostępie do wody. Mają dostęp do dobrze nawadnianych pól uprawnych i basenów. Ta sytuacja pokazuje wyraźne nierówności w dostępie do zasobów wodnych między osadnikami izraelskimi a palestyńską ludnością Zachodniego Brzegu. O ile Palestyńczycy muszą stawić czoła problemom z brakiem wody pitnej na co dzień, o tyle osadnicy izraelscy czerpią korzyści z pełnego dostępu do tych zasobów.

Wyjątkowo alarmująca jest również sytuacja w Strefie Gazy związana z dostępem do czystej wody. Przybliżone dane wskazują, że około 90-95 procent dostaw wody w Gazie jest skażona i nie nadaje się do spożycia. To stanowi ogromny problem dla Palestyńczyków zamieszkujących w strefie Gazy, którzy zmagają się z brakiem dostępu do czystej wody pitnej. Polityka Izraela nie ułatwia Palestyńczykom poprawy ich sytuacji. Izrael stale utrudnia przetransportowanie wody z Zachodniego Brzegu do Strefy Gazy, przez co istotnie ogranicza możliwości Palestyńczyków w zakresie uzyskania wystarczającej ilości wody. Najpoważniejszym problemem w Strefie Gazy jest jednak dostęp do słodkiej wody. Jedynym dostępnym źródłem wody pitnej jest bowiem Akwen Przybrzeżny. Niestety, ta jedyna rzeka wodna na terenie Strefy Gazy jest niewystarczająca, aby zaspokoić potrzeby ludności, które stale rosną. Akwen ten z biegiem czasu jest coraz bardziej niszczony. Jednym z głównych czynników wpływających na degradację Akwenu Przybrzeżnego jest nadmierne wydobycie wody podziemnej, które przekracza zdolność tego akwenu do regeneracji. Innym problemem jest skażenie tego źródła wody przez ścieki. Brak odpowiedniej infrastruktury sanitarnej i oczyszczalni ścieków w Gazie prowadzi do odprowadzania nieoczyszczonych ścieków do akwenu. Akwen Przybrzeżny jest stale narażony na infiltrację wody morskiej, co jeszcze bardziej zwiększa skażenie wody pitnej. Woda morska jest słona i nie nadaje się do spożycia ani do uprawy roślin. Infiltracja tej wody do Akwenu Przybrzeżnego powoduje, że dostępna ilość słodkiej wody maleje, a poziom soli w wodzie pitnej rośnie, co stanowi zagrożenie dla zdrowia. Konsekwentnie, ludność Strefy Gazy musi polegać na zakupie wody dostarczanej ciężarówkami, co jest nie tylko kosztowne, ale również utrudnia dostęp do wody, szczególnie dla najuboższych rodzin. Skażenie wody i brak dostępu do czystej wody to więc poważny problem humanitarny w Gazie, który ma ogromny wpływ na zdrowie i życie Palestyńczyków.

Nierówności w dostępie do wody między Izraelem a Palestyną to problem o ogromnym znaczeniu społecznym i humanitarnym. Kontrast w dostępie do tego kluczowego zasobu jest znaczny i wyraźnie ilustruje trudności, z jakimi borykają się Palestyńczycy na Zachodnim Brzegu. Izraelczycy mają dostęp do bogatych źródeł wody, rolniczych irygacji oraz pełnych basenów i ogrodów, podczas gdy Palestyńczycy na tym samym obszarze są ograniczeni w dostępie do czystej i bezpiecznej wody pitnej. Średnie zużycie wody przez Izraelczyków jest co najmniej czterokrotnie większe niż przez Palestyńczyków na Zachodnim Brzegu. Sytuacja ta powoduje naruszenie podstawowych praw człowieka, w tym prawa do życia, zdrowia, godności i bezpieczeństwa.

Wnioski końcowe

Mając na uwadze powyższe rozważania stwierdzić należy, że Izraelskie ograniczenia w dostępie do wody dla Palestyńczyków są niezgodne z międzynarodowym prawem z kilku kluczowych powodów. Przede wszystkim, ograniczenia te stanowią naruszenie prawa do wody jako fundamentalnego prawa człowieka. Woda jest życiodajnym źródłem, które jest niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. To prawo jest uznawane i chronione na mocy wielu międzynarodowych instrumentów praw człowieka. Kluczowe dokumenty międzynarodowe, takie jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Konwencja o Prawach Dziecka czy Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, w szeroki sposób chronią prawo do życia i zdrowia oraz gwarantują każdemu człowiekowi prawo do odpowiedniego poziomu życia, włączając w to dostęp do żywności, odzieży, mieszkania i czystej wody. Ograniczenia w dostępie do wody, jakie mają miejsce na okupowanych przez Izrael terenach, naruszają to prawo, a co za tym idzie, naruszają także prawo do godności i bezpieczeństwa osobistego. Nierówności w dostępie do wody między Izraelem a Palestyną stanowią także naruszenie zasady równego traktowania i niedyskryminacji. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych wyraźnie wskazuje, że „wszyscy są równi wobec prawa i są uprawnieni bez żadnej dyskryminacji do jednakowej ochrony prawnej. Jakakolwiek dyskryminacja w tym zakresie powinna być ustawowo zakazana oraz powinna być zagwarantowana przez ustawę równa dla wszystkich i skuteczna ochrona przed dyskryminacją z takich względów, jak: rasa, kolor skóry, płeć, język, religia, poglądy polityczne lub inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, sytuacja majątkowa, urodzenie lub jakiekolwiek inne okoliczności”. Prawo to powielone jest w treści Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, która stanowi, że „wszyscy są równi wobec prawa i mają prawo, bez jakiejkolwiek różnicy, do jednakowej ochrony prawnej. Wszyscy mają prawo do jednakowej ochrony przed jakąkolwiek dyskryminacją, będącą pogwałceniem niniejszej Deklaracji, i przed jakimkolwiek narażeniem na taką dyskryminację”.

Ograniczenia w dostępie do wody na tle narodowości lub przynależności etnicznej naruszają podstawową zasadę równego traktowania. W szczególności, Palestyńczycy na Zachodnim Brzegu doświadczają ograniczeń w dostępie do wody, które są nałożone na nich na podstawie ich narodowości, co jest wyraźnie niezgodne z zasadami niedyskryminacji ustanowionymi w międzynarodowym prawie człowieka. Te nierówności w dostępie do wody stanowią istotne naruszenia praw człowieka i powinny być traktowane z należytą powagą przez społeczność międzynarodową.

Źródła:

Literatura:

[1] Augustyniak, M. Prawo do korzystania z wody, jako warunek życia − kulturowe uwarunkowania aksjologiczne, [w:] Uniwersalny i regionalny wymiar ochrony praw człowieka. Nowe wyzwania − nowe rozwiązania. Tom 3, J. Jaskiernia (red.), Warszawa 2014.

[2] Ciechanowicz-McLean, J., Klenowska, K. Prawo dostępu do czystej wody, [w:] Świat wobec współczesnych wyzwań i zagrożeń, J. Symonides (red.), Warszawa 2010.

[3] Giglioli, I. Prawa, obywatelstwo, terytorium. Polityka wodna na Zachodnim Brzegu, [w:] Prawo do wody w perspektywie politycznej, gospodarczej i społecznej, F. Sultana, A. Loftus (red.), Warszawa 2012.

[4] Jamsheer, M.A. Współczesna historia Iraku, Warszawa 2007.

[5] Król, P. Konflikt izraelsko-palestyński a życie codzienne Palestyńczyków, Kraków 2021.

[6] Kundzewicz, Z., Zalewski, M., Kędziora, A., Pierzgalski, E. Zagrożenia związane z wodą, Nauka 2010, nr 4.

[7] Kuźnicka, D. Dostęp do wody − prawo człowieka czy towar podlegający prawom wolnego rynku? Obecne regulacje prawne i perspektywy na przyszłość, Wrocław 2015.

[8] Łubkowska, B. Rola wody w życiu człowieka i środowisku, [w:] Żywienie a środowisko, M. Podgórska (red.), Gdańsk 2016.

[9] Morris, M.E. Water and conflict in the Middle East. Treats and Opportunities, Studies in Conflict & Terrorism 1997, vol. XX, no. 1.

[10] Neff, D. Israel–Syria: Conflict at the Jordan River, 1949–1967, Journal of Palestine Studies 1994, vol. 23, no. 4.

[11] Oniszczuk, A. Prawo jednostki do wody, jako konsekwencja prawa do życia. Możliwość realizacji prawa na przykładzie Bliskiego Wschodu, [w:] Prawo do życia i śmierci, M. Sadowski, A. Spychalska, K. Sadowa (red.), Wrocławskie Studia Erazmiańskie 2013, z. VII.

[12] Perzyna, J. (red.), Woda w rolnictwie. Ekspertyza, Warszawa 2020.

[13] Piotrowski, M.A. Woda a geopolityka i bezpieczeństwo Bliskiego Wschodu, Sprawy Międzynarodowe 2005, nr 2.

[14] Pogońska-Pol, M. Wojna o wodę – wyzwanie dla Bliskowschodnich armii w XX i XXI w., Oblicza Wojny, t. I, Łódź 2020.

[15] Pronińska, K. Konflikty surowcowe we współczesnych stosunkach międzynarodowych, Sprawy Międzynarodowe 2005, nr 3.

[16] Robins, P. A History of Jordan, Cambridge University Press, Cambridge 2004.

[17] Wyrozumska, A., Czapliński, W. Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2004.

Akty prawne:

[18] Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 z późn. zm.).

[19] Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169).

[20] Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, tekst: https://www.unesco.pl/fileadmin/user_upload/pdf/Powszechna_Deklaracja_Praw_Czlowieka.pdf.

[21] Ramowa Konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, sporządzona w Nowym Jorku dnia 9 maja 1992 r. (Dz. U. z 1996 r. Nr 53, poz. 238).

Netografia:

[22] Aktywne Szkoły na Rzecz Globalnej Odpowiedzialności, Prawo do wody, https://www.pah.org.pl/app/uploads/2017/10/2017_kampania_studnia_dla_poludnia_publikacja_prawo_do_wody.pdf.

[23] Amnesty International, The Occupation of Water, https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2017/11/the-occupation-of-water/.

[24] Lipowska-Hamdy, M. Konflikty etniczne czy walka o wodę? Spory dotyczące rzek na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej, tekst: https://www.woda.edu.pl/artykuly/bliski_wschod/.