Rwanda przechodzi gwałtowny rozwój społeczny, gospodarczy. Dzieje się tak po części dzięki zręcznej polityce rozwojowej, wprowadzonej przez rząd. Wprowadzony model na wielu płaszczyznach przypomina opracowany i wdrażany w Azji model developmental state. W szerszym ujęciu głównymi cechami tej strategii pozostaje połączenie wolnego rynku z interwencjonizmem państwowym, co można przenieść na inne sfery. Podjęte w tym duchu reformy przyniosły w Rwandzie przede wszystkim efekty społeczne, polityczne i kulturowe. 

Autor: Olaf Piasta

Rwanda jako developmental state

Pojęcie “developmental state” zostało ukute przez Chalmersa Johnsona do opisu japońskiego Ministerstwa Handlu i Przemysłu i jego strategii rozwoju w latach 80 XX wieku. Model japoński był później adaptowany przez kolejne kraje regionu – Koreę Południową, Tajwan czy Singapur. Strategia przyjęta przez Rwandę najbardziej przypomina model singapurski.  Model ten zaprzecza zachodniemu podejściu do rozwoju. Choć dzisiaj odchodzimy już od aktualnych wówczas formuł, takich jak konsensus waszyngtoński, fakt że nie jesteśmy już największym wzorem do naśladowania powinien dać do myślenia.

Konsolidacja władzy

Skuteczne wprowadzenie tak szeroko zakrojonych reform byłoby trudne bez silnej legitymizacji wprowadzających. Zarówno w Rwandzie jak i w  Singapurze władzę sprawują rządy, którym można zarzucić odstępstwa od norm demokracji liberalnej. W obu przypadkach spotykają się one jednak z dużym poparciem społeczeństwa. Należy wskazać, że jest to wywołane różnymi pobudkami.

W Singapurze władza autorytarna jest akceptowana głównie ze względu na zyski ekonomiczne. Z perspektywy historycznej widać, że dzięki silnej władzy Lee Kuan-Yew i jego następców, kraj udało przekształcić się z jałowej wyspy na peryferiach w znane nam dzisiaj państwo-wzór. Popularność partii rządzącej można więc widzieć wdzięczność wynikającą z porównania dzisiejszego dobrobytu do społecznej pamięci o dawnej dojmującej biedzie. 

W przypadku Rwandy fundamentem, na którym buduje prezydent Paul Kagame, jest jego historyczna rola w powstrzymaniu ludobójstwa. Jednym z egzystencjalnych zadań obecnego państwa rwandyjskiego jest zapobiegnięcie kolejnym krwawym konfliktom etnicznym. Taki stan rzeczy sprawia, że Rwanda wyraźnie odróżnia się od większości krajów najbliższego regionu – władza państwowa i działania jego instytucji są widziane jako zjawisko pozytywne. 

Czynnikiem wspólnym z singapurskim modelem developmental state jest też strategia “żabiego skoku” (leapfrog) – przeskoczenia krajów aktualnie przodujących w najnowszych rozwiązaniach i technologiach, pomijając etap rozwijania ich i wprowadzając efekty końcowe. Rwanda budując swoją politykę od zera, stara się wdrażać najnowsze rozwiązania, skupiając się na właśnie tych dziedzinach, które mają największe znaczenie w dzisiejszym świecie.

Świetnym przykładem jest podejście do zmian klimatu. Rwanda stworzyła specjalny Green Fund – fundusz inwestycyjny zorientowany na zielonych inwestycjach. Takiego funduszu, łączącego trudy przejścia na zieloną energię z czerpaniem z niej zysków, brakuje w wielu krajach Północy, w tym w Polsce. Rwandyjski leapfrogging w sferze politycznej objawia się chociażby w wadze przywiązywanej do dążeń do równości płci. Już dzisiaj Rwanda zajmuje 5. miejsce na świecie w rankingu mierzącym kraje według tego kryterium. To Rwanda była pierwszym krajem na świecie, gdzie płcią przeważającą w parlamencie są kobiety. 

Gospodarka

Pod względem stricte ekonomicznym uznanie Rwandy za developmental state nie jest tak dobrze uargumentowane. Widoczne jest wyraźne odejście od tradycyjnego modelu i adaptacja do nowych realiów. Wynika to przede wszystkim z różnic w światowej strukturze gospodarczej w porównaniu z latami 80-tymi. 

To, co w przypadku Japonii należało osiągnąć wzmacniając przemysł w XXI wieku przeniesione jest na usługi. Słabość przemysłowa Rwandy, a także powolność zmiany orientacji na produkcję wewnętrzną jest więc sprzeczna z modelem japońskim. Mimo tego z ujęcia polityczno-społecznych przemian określenie Rwandy jako developmental state oferuje wiele ważnych narzędzi analitycznych.

Rwandyjski rząd odpuszcza koncentrację na produkcji wewnętrznej w wyniku świadomych decyzji politycznych. Zamiast tego priorytetyzuje rozwiązania dostosowane do dzisiejszej gospodarki informacji i usług. Przemysł został więc wymieniony na opartą na wiedzy gospodarkę usługową. Dodatkowym argumentem za porzuceniem rozwoju przemysłu była świadomość niemożności zbudowania własnych zdolności produkcyjnych do poziomów konkurencyjnych międzynarodowo. Rwanda wprowadziła Domestic Market Recapturing Strategy oraz strategię “Made in Rwanda”, jednak nie są one tak kluczowe jak inne aspekty przemian. 

Autonomia

Skutkiem społecznym i politycznym udanego wdrażania modelu developmental state jest duma, poczucie jedności i wysoki stopień autonomii. Duża część państw afrykańskich, znajdujących się w bliskim sąsiedztwie Rwandy z braku poczucia autonomii i możliwości manewru, znalazła się pod wyraźnym wpływem obcych mocarstw lub w kleszczach konfliktów wewnętrznych. Rwanda, choć utrzymuje bliskie relacje ze społecznością międzynarodową, pod wieloma względami jest wolna od niewygodnej zależności od sił obcych.

Rwanda wyrosła na jednego z liderów integracji na kontynencie. Umowa wprowadzająca African Continental Free Trade Agreement została podpisana właśnie w Kigali. Ten gigantyczny projekt utworzenia największej na świecie strefy wolnego handlu pozostaje osią dyskusji o integracji ekonomicznej państw kontynentu. Rwanda mocno zaangażowała się w projekt. Oparcie własnej polityki handlowej na wymianie z sąsiadami może zwiększyć jej PKB o 3,2%, import intraafrykański o 35%, a eksport o 32% w krótkim okresie. 

#visitRwanda

Budowę autonomii można odnaleźć również w jego polityce międzynarodowej. Flagowym projektem promocji Rwandy jako miejsca atrakcyjnego biznesowo i turystycznie pozostaje #visitRwanda. Obejmuje tak obszerne akcje jak sponsorowanie wielkich klubów piłkarskich – Arsenalu, Bayernu Monachium czy Paris Saint Germain. Promocja kraju znalazła odwzorowanie również w pakcie pomiędzy Rwandą a Wielką Brytanią z grudnia 2023. Będący częścią szerszej polityki migracyjnej rządu Konserwatystów pakt jednostronnie uznawał Rwandę za bezpieczne miejsce dla migrantów. W samej Rwandzie zostało to wykorzystane do ogłoszenia sukcesu.

Konsolidacja władzy i skuteczne reformy kraju pozwoliły Rwandzie na ukształtowanie jej obecnej dynamiki relacji z sąsiadami. W części regionu prowadzi działania wręcz quasi imperialne. Poprzez zręczne zainstalowanie i dalsze wspieranie bojówek, przede wszystkim Ruch 23 Marca (M23) Rwanda jest w stanie poprzez destabilizację kontrolować sytuację polityczną w Demokratycznej Republice Konga. 

M23 powstało w 2012 w wyniku odłączenia się żołnierzy z etnicznej grupy Tutsi od reszty regularnej armii kongijskiej. Błyskawiczna ofensywa zaowocowała przejęciem stolicy prowincji – Gomy – w zaledwie kilka miesięcy. W wyniku działań międzynarodowych, w tym interwencij misji ONZ MONUSCO, M23 zostało pokonane w 2013. Jego członkom udało się jednak uciec od odpowiedzialności, m.in. poprzez ukrywanie się w Rwandzie. W efekcie w 2021 roku w wyniku kolejnego kryzysu politycznego w DRK, grupa powróciła na scenę. Obecnie zajmuje duże tereny w prowincji Kiwu.

Rwanda konsekwentnie zaprzecza swojemu wsparciu dla M23. Jest to jedynie zasłona dymna, nieakceptowana przez większość rządów świata. Na jesieni zeszłego roku zarówno amerykański Departament Stanu jak i francuskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych zgłaszało wyraźne zastrzeżenia dla rwandyjskiego wsparcia dla grupy. 

Kontekst etniczno-społeczny sytuacji w Kongo jest bardzo skomplikowany. Zaangażowanie Rwandy nie wynika tylko z wyrachowanej decyzji politycznej, ale przede wszystkim powiązań etnicznych. Bojówki M23 to organizacja skupiająca się wprost wokół ludności Tutsi w Kongo. Dzisiejsza asymetria, wynikająca z konsolidacji władzy pozwala Rwandzie dominować swojego znacznie większego sąsiada, co może być kolejnym wskaźnikiem skuteczności przemian w kraju.

Podsumowanie

Budując na głębokiej legitymizacji władzy, wzorując się na sprawdzonych przykładach, Rwanda kapitalizuje swoje możliwości. Przyjęta przez nią strategia może mieć efekty ważne również dla państw naszego regionu. Szokującym może być fakt, że kraj, który do niedawna kojarzył się nam z przerażającymi zdjęciami ludobójstwa, wyprzedza większość państw Zachodu w priorytetyzowanych przez nas kryteriach.

Źródła

[1] Bocher, A. (2023). “Rwanda’s Success Story Is a Tale of African Solutions”.
[2] Cheong, B., & Lim, H. (2023). “Institutional Diversity and State-Led Development: Singapore as a Unique Variety of Capitalism”.
[3] Gaudreault, F., & Bodolica, V. (2022). “Toward a Developmental State in Africa: On Rwanda’s Developmentally-Oriented Leadership and Capable Public Administration”.
[4] Handy, P.-S. (2021). “Rwanda: The Emergence of an African ‘Smart Power’.”
[5] McDoom, O. S. (2024). “Rwanda’s Post-Genocide Model Prioritises Security over Freedom and Equality – a Risk to Future Stability”
[6] Stearns, J., Vlassenroot, K., Hoffmann, K., & Carayannis, T. (2017). “Congo’s Inescapable State”.