Archiwa Szwecja | Forum Młodych Dyplomatów

Gripeny nad Ukrainą?– Ukraina robi krok w kierunku historycznego kontraktu

Amelia Wojciechowska — Wed, 29 Oct 2025 17:57:04 +0000

22 października 2025 roku w czasie wizyty w zakładach lotniczych Saab w Linköping prezydent Wołodymyr Zełenski oraz premier Szwecji Ulf Kristersson podpisali list intencyjny w sprawie zakupu od 100 do 150 myśliwców JAS-39 E/F Gripen. Wcześniej samolot ten był oceniany jako jedna z możliwych platform na jakie mogą zdecydować się Siły Powietrzne Ukrainy. Dla szwedzkiego przemysłu zbrojeniowego może to oznaczać największy w historii kontrakt, a także szansę na dalszy rozwój projektu Gripen. Należy przy tym zauważyć, że ewentualna umowa na zakup takiej liczby myśliwców może także spowodować problemy dla producenta.

Autor: Tomasz Zduńczyk

Myśliwiec JAS-39 Gripen

JAS-39 Gripen to myśliwiec wielozadaniowy 4 generacji produkcji szwedzkiej. Jest on produkowany w zakładach Saab w Linköping (region Östergötland, na południowy zachód od Sztokholmu). Samolot jest chwalony za swoją łatwość w obsłudze, dostosowanie do operowania z lotnisk polowych, relatywnie tani koszt zakupu i eksploatacji, a także integrację z najnowszymi zachodnimi systemami uzbrojenia, zarówno europejskimi jak i amerykańskimi. Obecnie wykorzystywane samoloty wersji JAS-39 C/D znajdują się na uzbrojeniu Sił Powietrznych Szwecji (ok.100), Czech (14), Węgier (12), Republiki Południowej Afryki (26) i Tajlandii (12).

Warto zauważyć, że Ukraina w liście intencyjnym wyraziła chęć zakupu od 100 do 150 myśliwców JAS-39 E/F, czyli najnowszej wersji tego myśliwca. Różni się ona w dość znaczący sposób od poprzednich wersji. Saab rozważał nawet swego czasu nadanie nowego nazewnictwa dla tej wersji maszyny, również ze względów promocyjnych, by podkreślić wprowadzone zmiany. Gripen E został oblatany 15 lipca 2017 roku. Jest on lekko większy od wersji C, posiada nowy mocniejszy silnik General Electric F414-GE-39E, a także może przenosić o 30% więcej paliwa.

Jeśli chodzi o uzbrojenie to w porównaniu do poprzednich wersji Gripen E może przenosić większą ilość uzbrojenia (aż do 7 pocisków powietrze-powietrze dalekiego zasięgu MBDA Meteor). Dysponuje on także nowym radarem Leonardo ES-05 Raven AESA, a także sensorami poszukiwania i śledzenia w podczerwieni Leonardo Skyward G. Gripen E również jest pierwszym samolotem myśliwskim w którym zastosowano radar AESA zamontowany na płycie obrotowej. Zgodnie z oficjalnymi informacjami zapewnia to kąt widzenia 140 stopni w zakresie 200 stopni wokół dziobu maszyny. Zastosowanie w myśliwcach Gripen E takiego rozwiązania miało już spowodować reakcję np. Rosjan, którzy starają się przeciwdziałać takiej innowacji poprzez zamontowanie radarów „policzkowych” w najnowszych myśliwcach Su-57. Jeśli chodzi o system Skyward G, to zgodnie z oficjalnym zapowiedziami Saab, zastosowanie takich rozwiązań ma pomóc w przeciwdziałaniu wykorzystaniu technologii stealth przez potencjalnego przeciwnika. Gripen E ma mieć także nowe komputery pokładowe, która mają być bardzo elastyczne, jeśli chodzi o możliwość aktualizacji oprogramowania. Pozwalają one też na szybkie dostosowanie go do wymagań pola walki, a nawet opracowanie przez użytkownika własnych rozwiązań w tej materii i zastosowania jej w zakupionych myśliwcach.

Dlaczego Ukraina zdecydowała się na zakup myśliwców JAS-39E Gripen?

Spotkanie z 22 października br. wydaje się być rozpoczęciem nowego etapu współpracy obronnej pomiędzy Szwecją a Ukrainą. Warto zauważyć, że jeszcze przed wojną Kijów wyrażał zainteresowanie możliwym zakupem myśliwców JAS-39 Gripen. Wskazuje na to dokument strategiczny z 2020 roku pt. „Wizja Sił Powietrznych 2035” (ukr. Візія Повітряних Сил 2035), gdzie przewidywano, że Siły Powietrzne Ukrainy zastąpią wiele typów samolotów produkcji radzieckiej (tj. MiG-29, Su-27, Su-24M, Su-24MR i Su-25) jednym samolotem wielozadaniowym generacji 4++ produkcji zagranicznej. I w tym momencie pojawia się wzmianka, że na przykład takimi maszynami mogą być JAS-39 E/F Gripen, F-16 Block 70/72 lub inne. Warto przy tym zaznaczyć, że komentujący podpisanie listu intencyjnego w Linköping Wołodymyr Zełenski stwierdził, że Ukraina w swojej strategii rozwoju sil powietrznych bierze pod uwagę trzy platformy – Gripena, F-16 oraz Dassault Rafale.

Ze swojej strony Sztokholm również wyrażał zainteresowanie przekazaniem Ukrainie myśliwców JAS-39 C/D Gripen, które miały odpowiedzieć na apele ukraińskich władz do ich zachodnich partnerów odnośnie dostaw nowoczesnych samolotów bojowych, które miałyby pozwolić na uzupełnienie strat w maszynach produkcji radzieckiej, a także wnieść jakościową zmianę na korzyść Kijowa. Jeszcze 25 maja 2023 minister obrony kraju Pål Jonsson poinformował w wywiadzie dla szwedzkiej telewizji TV4, że szwedzki rząd dyskutuje na temat rozpoczęcia szkolenia ukraińskich pilotów i zespołów naziemnych w obsłudze myśliwców Gripen. Jednocześnie zaznaczył on wtedy, że na razie nie przewiduje się przekazania Ukrainie samych maszyn, tłumacząc to potrzebami obronnymi Szwecji. Jednakże już latem 2023 roku Sztokholm podjął starania o utrzymanie w służbie swoich myśliwców JAS-39 C/D, które początkowo planowano kanibalizować dla uzyskania części zamiennych dla wprowadzanych Gripenów E.

Zgodnie z planem szwedzkiego rządu część samolotów do tego przeznaczonych miałaby być utrzymywana w stanie lotnym dla ewentualnego wysłania na Ukrainę. Jednocześnie Szwecja wyraziła zgodę na rozpoczęcie szkolenia ukraińskich pilotów w obsłudze myśliwców Gripen. Przy tym w październiku 2023 roku Jonsson znowu zaznaczył, że Sztokholm nie przekaże na razie maszyn Ukrainie. Stwierdził on, że ze względów bezpieczeństwa Szwecja będzie mogła tego dokonać dopiero po wejściu do NATO.

Po oficjalnym wstąpieniu Szwecji do NATO 7 marca 2024 roku, znowu została podniesiona kwestia przekazania myśliwców Gripen dla Ukrainy. W tamtym okresie Ukraina nawoływała do jak najszybszego przekazania samolotów bojowych zachodniej produkcji, które, według oficjalnych oświadczeń ukraińskich decydentów, mogłyby w sposób widoczny wywrzeć wpływ na przebieg wojny z Rosją. Najwięcej rozmów prowadzono wtedy na temat przekazania myśliwców F-16 AM/BM użytkowanych przez Holandię, Belgię czy Danię. Jak pod koniec maja 2024 zaznaczył Jonsson, partnerzy poprosili Szwecję, by wstrzymała się z planami wysłania Gripenów, by Ukraina mogła się skupić na przygotowaniach do przyjęcia pierwszych myśliwców F-16 AM/BM.

Obecnie jednak Ukraina dąży do zakupu najnowszej wersji Gripena ze względu na realizację założeń, zawartych w Wizji Sił Powietrznych 2035, oraz aktualnych potrzeb operacyjnych. Jak wskazują eksperci od wojskowości, inne samoloty generacji 4++, takie jak najnowsze wersje Dassault Rafale czy Eurofighter Typhoon są za drogie dla Kijowa, zarówno w cenie jednostkowej jak i w kosztach eksploatacji.

Jeśli chodzi o maszyny amerykańskie, to zarówno F-16 Block 70/72 wymaga droższej infrastruktury oraz bardziej dbałej konserwacji w celu zachowania jego zdolności bojowej. Wydawać się może także, że obecnie w Stanach Zjednoczonych nie ma także woli politycznej, by rozmawiać z Kijowem na temat zakupu najnowszej wersji F-16 czy przekazania kilku bądź kilkunastu sztuk w ramach pomocy wojskowej. Natomiast jeśli analizować przypadek najnowszego amerykańskiego myśliwca wielozadaniowego F-35, to przeszkodą może być zarówno cena jak i koszty utrzymania, a także niechęć Amerykanów do dzielenia się z Ukraińcami najnowszym sprzętem wojskowym, który mógłby wpaść w ręce Rosjan bądź dane którego dotyczące mogłyby dość łatwo zostać przekazane rosyjskiemu wywiadowi wojskowemu.

Jeśli natomiast chodzi o starsze typy maszyn takie jak F-16 AM/BM czy Mirage 2000-5 to nie są one maszynami perspektywicznymi, zwłaszcza dla sił powietrznych, które zakładają konieczność prowadzenia intensywnych operacji powietrznych w najbliższych latach, a takimi z pewnością są obecnie i najbliższym, możliwym do przewidzenia czasie, pozostaną Siły Powietrzne Ukrainy. Jeśli chodzi o zakup myśliwców JAS-39 E/F to eksperci wskazują, że jest to maszyna, która ma najlepiej z dostępnych na rynku odpowiadać na potrzeby Sil Powietrznych Ukrainy.

Jak podaje RUSI, jeden z urzędników NATO miał stwierdzić, że Gripen to najlepsza maszyna, która nie jest produkowana w technologii stealth. Rzecznik Sil Powietrznych Ukrainy Jurij Ihnat stwierdził, że za wyborem JAS-39 Gripen stoi jego korzystna cena, relatywnie niskie koszty eksploatacji, a także przystosowanie tego myśliwca do operowania z lotnisk polowych, co dla Ukraińców ma być szczególnie istotne. Część źródeł zauważa także, że Gripen jest w tym kontekście o wiele korzystniejszy niż inne zachodnie konstrukcje, które również mogą operować z drogowych odcinków lotniskowych (DOL) czy też innego rodzaju lotnisk polowych. Ponadto w porównaniu do konkurencyjnych modeli, Gripen ma być o wiele łatwiejszy w obsłudze dla zespołów naziemnych. Otóż, zgodnie z dostępnymi informacjami, do obsługi naziemnej myśliwca Gripen wystarczy 6 żołnierzy, w tym tylko jeden z nich musi być specjalnie przeszkolonym specjalistą. Pozostali mogą być zwykłymi poborowymi.

Takie przystosowanie jest związane ze szwedzką doktryną „wojny totalnej”, zgodnie z założeniami której w działaniach obronnych bierze udział cala populacja kraju. W związku z tym Siły Powietrzne również powinny mieć sprzęt przystosowany do obsługi przez szybko przeszkolonych poborowych, znajdujących się pod dowództwem bardziej doświadczonych specjalistów. Z perspektywy Ukrainy jest to niezwykle istotny szczegół, ponieważ ona również opiera się w dużej mierze na zmobilizowanych na czas wojny cywilach. Oczywiście zmniejsza to także koszty szkolenia personelu, co w przypadku ukraińskim również ma ogromne znaczenie.

Możliwe problemy związane z zakupem myśliwców JAS-39 E/F Gripen

W tym miejscu należy jeszcze raz podkreślić, że ewentualny kontrakt na zakup 100-150 myśliwców JAS-39 E/F Gripen będzie największym w historii szwedzkiego przemysłu zbrojeniowego. Oznacza to oczywiście zdobycie środków na kontynuację prac nad modernizacją Gripena bądź rozpoczęcie opracowywania nowej platformy. Ponadto pozwala to zakładom SAAB w Linköping na kontynuację produkcji myśliwców i utrzymanie miejsc pracy.

Jednocześnie obecne możliwości produkcyjne zakładów SAAB to od 20 do 30 myśliwców rocznie i to już przy założonym przez szwedzkiego producenta celu zwiększenia liczby produkowanych rocznie maszyn. Oznacza to, że w najlepszym wypadku realizacja dostaw myśliwców dla Ukrainy może zająć ok. 5 lat. Jest to bardzo optymistyczne założenie, ponieważ produkcja ponad 20 samolotów rocznie zależy od dostępności i terminowości dostaw podzespołów. Ponadto obecnie priorytetem dla Saab jest produkcja 60 już zamówionych JAS-39 E Gripen dla Szwecji oraz dokończenie zamówienia brazylijskiego, opiewającego na 36 maszyn. Dostawy dla Brazylii powinny być zakończone w 2027 roku, co powinno zwolnić część mocy produkcyjnych dla kontraktu ukraińskiego. To może przyspieszyć planowane przeniesienie produkcji części brazylijskich Gripenów do Brazylii, jednak obecnie ten plan napotyka opóźnienia.

Warto przy tym odwołać się do słów premiera Kristerssona, który stwierdził, że pierwsze maszyny mogą być dostarczone na Ukrainę w ciągu 3 lat. Ponadto on stwierdził, że cały kontrakt może rozciągnąć się na najbliższe 10-15 lat. Sam Zełenski stwierdził, że celem Ukrainy jest otrzymanie pierwszych maszyn już w przyszłym rokiem. W związku z wymienionymi wyżej możliwymi problemami produkcyjnymi związanymi z realizacją tak dużego kontraktu wydaje się najbardziej prawdopodobne, że na początku Kijów otrzyma JAS-39 w wersji C/D. Możliwie, że zostaną wykorzystane doświadczenia ze współpracy z Czechami i Węgrami, a więc wydzielenie w ramach leasingu kilkunastu myśliwców starszej wersji ze składu Szwedzkich Sil Powietrznych. W związku z planowanymi na najbliższe lata dostawami myśliwców F-35 i zakończeniem eksploatacji myśliwców JAS-39 przez Czechy, istnieje możliwość zwolnienia kilkunastu maszyn dla potrzeb ukraińskich, oczywiście po dokonaniu niezbędnych remontów i modernizacji. Wydaje się, że taką możliwość Sztokholm zakładał już wcześniej, stąd pochodząca jeszcze z 2023 roku decyzja o zakupie dodatkowych części zamiennych dla utrzymania w sprawności części, przeznaczonej dotąd do skanibalizowania floty maszyn w wersji C/D.

Jeśli chodzi o finansowanie zakupu tak dużej floty myśliwców, których cena jednostkowa jest szacowana na ok. 85 milionów dolarów, to zakłada się możliwość wykorzystania dla tego celu zamrożonych na Zachodzie rosyjskich aktywów. Jednak dotąd w tej sprawie nie została podjęta żadna decyzja. Komentarze polityków z obu stron również zdają się pomijać kwestie finansowe. Warto przy tym zaznaczyć, że na razie został podpisany tylko list intencyjny, a nie pełnoprawna umowa. Jeśli rzeczywiście do finansowania tego kontraktu będą użyte zamrożone rosyjskie aktywa, to z pewnością w najbliższych tygodniach zostaną podjęte szeroko zakrojone działania ukraińskiej dyplomacji mające doprowadzić do wydzielenia tych środków.

Źródła:

[1] Носальський Іван, Зеленський пояснив вибір Gripen для України і назвав терміни перших поставок, РБК-Україна, 2025, https://www.rbc.ua/rus/news/zelenskiy-poyasniv-vibir-gripen-ukrayini-1761142335.html

[2] Hunter Jamie, Sweden’s Bigger Badder Gripen Fighter Packs A Lot Of Punch In An Incredibly Efficient Package, The War Zone, 2021, https://www.twz.com/39081/swedens-bigger-badder-gripen-fighter-packs-a-lot-of-punch-in-an-incredibly-efficient-package

[3] Візія Повітряних Сил 2035, Міністерство Оборони України- Командування Повітряних Сил Збройних Сил України, 2020, s.26-27, https://shron1.chtyvo.org.ua/Ministerstvo_oborony_Ukrainy/Viziia_Povitrianykh_Syl_2035.pdf

[4] Baskar Pranav, What Are Gripen Fighter Jets and Why Does Ukraine Want Them?, The New York Times, 2025, https://www.nytimes.com/2025/10/22/world/europe/ukraine-gripen-fighter-jets-sweden-saab.html

[5] Trevithick Joseph, Ukrainian Fighter Pilots Will Get Training On Sweden’s JAS-39 Gripen, The War Zone, 2023, https://www.twz.com/ukrainian-fighter-pilots-will-get-training-on-swedens-jas-39-gripen

[6] Suciu Peter, Dassault Rafale: France Won’t Give Ukraine This Fighter Jet, The National Interest, 2024, https://nationalinterest.org/blog/buzz/dassault-rafale-france-wont-give-ukraine-fighter-jet-213205

[7] Ульяненко Валерій, Україна має намір закупити 120-150 новітніх шведських винищувачів Gripen E: деталі угоди, РБК-Україна, 2025, https://www.rbc.ua/rus/news/ukrayina-mae-namir-zakupiti-120-150-novitnih-1761140107.html

[8] Поліщук Валерій, Швеція відмовилася від планів щодо відправлення винищувачів Gripen в Україну, РБК-Україна, 2024, https://www.rbc.ua/rus/news/shvetsiya-vidmovilasya-vid-planiv-shchodo-1716894998.html#goog_rewarded

[9] Корж Антон, Оптимальніші за F-35: Ігнат пояснив, чому Gripen стали пріоритетом для України, РБК-Україна, 2025, https://www.rbc.ua/rus/news/optimalnishi-f-35-ignat-poyasniv-chomu-gripen-1761154030.html

[10] Bronk Justin, Reynolds Nick, Watling Jack, The Russian Air War and Ukrainian Requirements for Air Defence, RUSI for Defence and Security Studies, 2022, s.39-40, https://static.rusi.org/SR-Russian-Air-War-Ukraine-web-final.pdf

[11]Parken Oliver, Sweden Considering Donating JAS 39 Gripens To Ukraine: Report, The War Zone, 2023, https://www.twz.com/sweden-considering-donating-jas-39-gripens-to-ukraine-report

[12] Epstein Jake, Baker Sinead, Ukraine just got a whole lot closer to getting Gripen fighter jets built for battling Russia, Business Insider, 2025, https://www.businessinsider.com/ukraine-finally-on-track-for-gripen-fighters-ideal-against-russia-2025-10?IR=T

[13] Altman Howard, Sweden’s JAS-39 Gripen Fighters Still On The Table For Ukraine, The War Zone, 2024, https://www.twz.com/air/sweden-gripen-jas-39-fighters-still-on-the-table-for-ukraine

Artykuł Gripeny nad Ukrainą?– Ukraina robi krok w kierunku historycznego kontraktu pochodzi z serwisu Forum Młodych Dyplomatów.

Strefa Schengen: perła w koronie Europy czy idealistyczna pieśń przeszłości?

Amelia Wojciechowska — Wed, 12 Mar 2025 19:32:36 +0000

1 stycznia br. Bułgaria i Rumunia, po 18 latach obecności w Unii Europejskiej, oficjalnie stały się pełnoprawnymi członkami Strefy Schengen. W obliczu kryzysów, które w ostatnich latach wystawiały na próbę spójność, jednolitość, a nawet zasadność istnienia strefy, jest to jedno z nielicznych wydarzeń, które można uznać za sukces. W związku z powyższym nasuwa się pytanie, czy ostatnie rozszerzenie strefy o nowe państwa członkowskie stanowi zaledwie wyjątek od trendu osłabiania integracji, czy należy traktować to jako zapowiedź odnowy i wzmocnienia Schengen?

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie genezy powstawania Strefy Schengen, analiza przystąpienia nowych państw członkowskich, wskazanie możliwych zagrożeń i wyzwań przy zmieniających się uwarunkowaniach geopolitycznych oraz przywołanie proponowanych reform.

Autor: Piotr Nowak

Początki Strefy Schengen

14 czerwca 1985 roku rządy Królestwa Belgii, Republiki Federalnej Niemiec (ówczesne Niemcy Zachodnie), Republiki Francuskiej, Wielkiego Księstwa Luksemburga oraz Królestwa Niderlandów, wraz z podpisaniem Układu z Schengen, wyraziły zgodę na stopniowe znoszenie kontroli na swoich granicach wewnętrznych. Jako ciekawostkę warto przytoczyć fakt, iż Układ podpisano na pokładzie statku Princesse Marie-Astrid na rzece Mozeli, na styku granic Francji, Luksemburga i Niemiec.

Rozpoczęto proces wprowadzania swobody poruszania się dla wszystkich obywateli państw-sygnatariuszy, pozostałych (ówczesnych) państw członkowskich Europejskiego Obszaru Gospodarczego (obecnie Unii Europejskiej) oraz niektórych państw spoza EOG. Porozumienie dotyczyło również ułatwienia transportu, przepływu towarów i usług. Wspomniana umowa międzynarodowa stanowiła odzwierciedlenie coraz bardziej zacieśniających się relacji pomiędzy państwami członkowskimi Wspólnot Europejskich.

Pięć lat później państwa-strony układu z 1985 roku, podpisały Konwencję z Schengen, która jest umową uzupełniającą. Ustanowiono środki i zabezpieczenia, które miały na celu wprowadzenie w życie polityki zniesienia kontroli na granicach wewnętrznych państw-stron. 26 marca 1995 roku Układ z Schengen wszedł w życie.

Początkowo obejmował on siedem państw członkowskich, w którego gronie znalazła się również Hiszpania i Portugalia. Niedługo później – w 1997 roku – został podpisany Traktat z Amsterdamu, zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, który m.in. włączył w system prawny UE Układ z Schengen, zapewniając możliwość podróżowania bez obowiązku posiadania paszportu wewnątrz Unii. Warto nadmienić, że Zjednoczone Królestwo oraz Irlandia nie wzięły udziału w tym przedsięwzięciu, pomimo swego członkostwa we Wspólnocie.

Rozwój europejskiej strefy bez granic

Obecnie Strefa Schengen stanowi największy na świecie obszar nieskrępowanych podróży bez wewnętrznych granic – ponad 4 mln km kwadratowych. Swoboda przemieszczania się została zagwarantowana ponad 450 milionom obywatelom UE, a ponadto obywatelom państw trzecich mieszkającym w Unii lub turystom, studentom czy osobom podróżującym biznesowo. Po przystąpieniu Bułgarii wraz z Rumunią do Strefy Schengen, niemalże wszystkie kraje UE należą do strefy.

Co więcej, znajdują się w niej wszystkie cztery państwa członkowskie Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (Islandia, Liechtenstein, Norwegia i Szwajcaria). Jednakże należy zaznaczyć, iż kontrole nie zostały jeszcze zniesione na granicach wewnętrznych z Cyprem, który obecnie jest w trakcie procesu oceny gotowości do przyłączenia, a w przyszłości stanie się częścią Strefy.

Jedynym państwem unijnym, które nie jest częścią obszaru bez granic wewnętrznych oraz nadal prowadzi kontrole graniczne na granicy z państwami strefy Schengen jest Irlandia, która utrzymuje w mocy klauzulę opt-out. Niemniej prowadzona jest z Irlandią kooperacja policyjna oraz współpraca w zakresie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych.

Możliwość przystąpienia do Strefy Schengen jest uwarunkowana szeregiem wymagań. Przede wszystkim państwo ma obowiązek powzięcia odpowiedzialności za kontrolę granic zewnętrznych UE w imieniu innych państw strefy. Należy również stosować wspólne przepisy dotyczące strefy (tzw. dorobek Schengen), takie jak prowadzenie kontroli granicznych na lądzie, morzu i w powietrzu, wydawanie wiz jednolitych Schengen czy ochrona danych osobowych.

W celu zapewnienia wysokiego poziomu bezpieczeństwa w strefie Schengen, konieczna jest współpraca organów krajowych wraz z organami ścigania innych państw należących do strefy. Dodatkowo państwo musi nawiązać połączenie z Systemem Informacyjnym Schengen (SIS) oraz z niego korzystać. Kraje ubiegające się o członkostwo w strefie Schengen są zobligowane do przejścia szczegółowego procesu oceny, w trakcie którego weryfikowana jest ich gotowość do wdrożenia przepisów Schengen.

Jeżeli wyniki oceny potwierdzą wypełnienie wymaganych kryteriów, decyzja o przyjęciu nowego państwa musi zostać jednomyślnie zatwierdzona przez wszystkie pozostałe kraje członkowskie strefy po przeprowadzeniu wcześniejszych konsultacjach z Parlamentem Europejskim.

Członkostwo Bułgarii i Rumunii

31 marca 2024 roku zostały zniesione kontrole osób na granicach powietrznych oraz morskich pomiędzy Bułgarią i Rumunią, a resztą państw należących do Strefy Schengen. Po dwunastu latach negocjacji był to pierwszy krok na drodze do pełnoprawnego członkostwa w strefie, dzięki podjęciu jednomyślnej decyzji przez Radę (UE) pod koniec 2023 roku w sprawie pełnego stosowania przepisów dorobku Schengen w Republice Bułgarii i w Rumunii.

Jednakże już wcześniej oba te państwa, po przystąpieniu do UE stosowały części ram prawnych Schengen (dorobku Schengen), m.in. w zakresie kontroli na granicach zewnętrznych, współpracy policyjnej czy korzystania z systemu SIS. Pod koniec 2024 roku, Rada (UE) postanowiła znieść kontrole na granicach lądowych, co było równoznaczne z dołączeniem Bułgarii i Rumunii do grona pełnoprawnych członków strefy Schengen.

Jednakże droga do członkostwa była okupiona wieloma wyzwaniami i trudnościami. W traktatach akcesyjnych Bułgarii i Rumunii do UE z 2005 roku (weszły w życie dwa lata później w 2007 roku) zostało przewidziane członkostwo tychże państw w strefie Schengen. Pomimo spełnienia wymaganych kryteriów przez oba kraje w pierwotnie założonym terminie (2011 rok), ich przystąpienie było wielokrotnie blokowane, bez względu na korzystne dla obu państw raporty Komisji Europejskiej czy rezolucje Parlamentu Europejskiego.

Państwa takie jak Finlandia, Francja oraz Holandia wprowadziły wobec Bułgarii i Rumunii dodatkowe warunki polityczne do procesu akcesji, mimo braku podstaw traktatowych. Zażądano uzyskania pozytywnej oceny Mechanizmu Współpracy i Weryfikacji (CVM), którego zadaniem było monitorowanie rumuńskiej reformy sądownictwa i walki z korupcją oraz zwalczanie i przeciwdziałanie bułgarskiej przestępczości zorganizowanej. Jednakże korzystne raporty CVM nie były w stanie przełamać sprzeciwu wobec rozszerzenia Schengen, które stale utrzymywały różne państwa, w tym szczególnie nieustępliwe były Austria wraz z Holandią.

We wrześniu 2023 roku Komisja Europejska zakończyła działanie mechanizmu CVM, odbierając tym samym główny argument przeciwnikom rozszerzenia strefy Schengen. Realnym powodem oporu były rosnące nastroje izolacjonistyczne (a nawet antyimigranckie) w państwach europejskich, które zostały dodatkowo nasilone w związku z kryzysem migracyjnym z 2015 roku. Niemniej jednak w grudniu 2023 roku Holandia wycofała swój sprzeciw, zaś Austria wycofała swoje weto w grudniu 2024 roku na posiedzeniu Rady UE.

Niepewne czasy

Nic nie jest pewne w ludzkim życiu, a tym bardziej globalna sytuacja geopolityczna. Strefa Schengen doświadczyła niejednego kryzysu, przez co w dyskursie publicznym zaczęły pojawiać się powątpiewania w zasadność kontynuacji tegoż projektu. Niemniej rok do roku, w strefie Schengen odbywa się ponad 1,25 miliarda podróży.

Aby móc zapobiegać lub na bieżąco reagować na współczesne wyzwania, Kodeks Graniczny Schengen (SBC) zapewnia państwom członkowskim strefy zachowanie prawa do przywracania tymczasowych kontroli w przypadkach poważnego zagrożenia dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego. Jest to prerogatywa państw członkowskich, a decyzja o przywróceniu kontroli granicznej nie może zostać zawetowana przez Komisję Europejską. Może zostać jedynie wydana opinia na temat konieczności i proporcjonalności podjętego środka.

Reaktywowanie kontroli granicznej na granicach wewnętrznych należy stosować jako środek ostateczny, w wyjątkowych sytuacjach, przy jednoczesnym poszanowaniu zasady proporcjonalności. Zakres i czas trwania takiego stanu jest ograniczony, a powinien on być zawężony do absolutnego minimum, niezbędnego do reagowania na dane zagrożenie oraz zależy od podstawy prawnej, na którą powołuje się państwo członkowskie wprowadzające kontrolę.

Przewidziane są trzy przypadki, na podstawie których może zostać wprowadzona kontrola graniczna na granicach wewnętrznych: przewidywalne wydarzenia (art. 25, 26 SBC), przypadki wymagające natychmiastowego działania (art. 28 SBC) oraz przypadki, w których wyjątkowe okoliczności zagrażają funkcjonowaniu strefy Schengen (art. 29 SBC). Zatem katalog jest szeroki, który obejmuje imprezy sportowe jak np. Mistrzostwa Europy w piłce nożnej EURO, Igrzyska Olimpijskie i Paralimpijskie, Tour de France, wydarzenia międzynarodowe na najwyższych szczeblach m.in. wizyta prezydenta USA w państwach europejskich, szczyty NATO, G7, G20 oraz sytuacje kryzysowe jak zagrożenie lub ataki terrorystyczne czy przestępczość zorganizowana.

Tymczasowo przywrócone kontrole graniczne

Najczęstszymi przyczynami wprowadzenia tymczasowych kontroli granicznych w strefie Schengen na przełomie 2023 i 2024 roku były m.in. wysoki poziom nielegalnej migracji oraz przemytu ludzi. Państwa członkowskie wskazywały na rosnącą liczbę nielegalnych przekroczeń granic, przede wszystkich w obrębie szlaku bałkańskiego, śródziemnomorskiego, oraz na zintensyfikowaną aktywność grup zajmujących się przemytem ludzi. Z powyższym łączy się kwestia przeciążenia systemów azylowych. Poszczególne państwa jak Austria, Holandia, Niemcy podkreślają, iż napływ migrantów zdecydowanie obciążył krajowe systemy recepcyjne (system organizacji środków przyjmowania cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy), w konsekwencji prowadząc do utrudnionego dostępu do podstawowych usług dla osób ubiegających się o ochronę międzynarodową.

Również zagrożenie terrorystyczne oraz zorganizowana przestępczość skłoniły poszczególne kraje do wprowadzenia zaostrzonych kontroli ze względu na obawy związane z wystąpieniem możliwej infiltracji przez terrorystów, którzy korzystają z ruchów migracyjnych oraz działalnością grup przestępczych, wiążącą się z przemytem broni i narkotyków. Należy również zwrócić uwagę na wpływ pełnoskalowej agresji rosyjskiej w Ukrainie. Państwa członkowskie strefy wzmocniły kontrole graniczne, biorąc pod uwagę możliwość wystąpienia zagrożenia hybrydowego, działań wywiadowczych rosyjskich służb oraz wzmożoną aktywność obywateli Rosji, którzy podejmowali próby nielegalnego przekroczenia granic. Ochrona infrastruktury krytycznej i sektora energetycznego także była przyczyną wprowadzenia kontroli, zwłaszcza w Norwegii i Danii, aby przeciwdziałać zagrożeniom sabotażu i aktów dywersyjnych wymierzonych w strategiczne obiekty.

Czas reform?

Strefa Schengen nie po raz pierwszy znajduje się pod presją lub jest w sytuacji kryzysowej. Niedaleko sięgając pamięcią, pandemia koronawirusa COVID-19 przyczyniła się do masowego przywracania kontroli na granicach wewnętrznych w państwach strefy, głównie w latach 2020 – 2021. Jednakże wcześniej również występowały zdarzenia, które prowadziły do napięć między państwami członkowskimi m.in. jak te wywołane kryzysem nieregulowanej migracji oraz przepływami wtórnymi. W związku z powyższym, w 2013 roku dodano do SBC nowy 29 artykuł, na podstawie którego umożliwiono wprowadzanie tymczasowych kontroli granicznych w przypadku poważnych i trwałych niedociągnięć na granicach zewnętrznych.

Następna nowela kodeksu z 2017 roku zobowiązała państwa strefy Schengen do realizowania systematycznych kontroli wszystkich osób wjeżdżających na lub wyjeżdżających z terytorium UE. W 2021 roku Parlament Europejski w swej Rezolucji w sprawie sprawozdania rocznego z funkcjonowania strefy Schengen uznał, iż kodeks SBC wymaga pilnej i głębokiej reformy oraz zawezwał do utworzenia, na wypadek sytuacji kryzysowych, przejrzystego mechanizmu konsultacji.  

Na początku lutego br. osiągnięto porozumienie polityczne pomiędzy Parlamentem Europejskim a Radą w kwestii przyjęcia nowych przepisów kodeksu granicznego Schengen. Wypracowany konsensus ma na celu wzmocnienie koordynacji UE, aby móc stawić czoła wyzwaniom pojawiającym się na granicach zewnętrznych UE oraz transgranicznym zagrożeniom dla zdrowia i bezpieczeństwa. W celu wzmocnienia kodeksu SBC wyznaczono następujące założenia, które obejmują m.in. wzmocnienie granic zewnętrznych, wraz ze środkami granicznymi, aby rozwiązać problem instrumentalizacji migrantów.

Pogłębienie transgranicznej współpracy policyjnej w regionach przygranicznych w ramach alternatywy dla kontroli na granicach wewnętrznych. Zmiana ram dla ewentualnego przywrócenia kontroli na granicach wewnętrznych jako środka ostatecznego, w ustrukturyzowanym systemie z określonymi limitami czasowymi i zwiększonymi zabezpieczeniami. Przyjęcie nowej procedury transferu nielegalnych/nieudokumentowanych migrantów, aby wesprzeć państwa członkowskie w zapobieganiu przepływom wtórnym w UE. Wprowadzenie ograniczeń podróży dla obywateli z państw trzecich na zewnętrznych granicach UE w przypadkach poważnych stanów zagrożenia zdrowia wraz z ujednoliconymi i ułatwionymi zasadami ograniczania podróży obywateli spoza UE.

Za wielkimi zmianami, podążają również wielkie zagrożenia. W związku z przedstawionymi propozycjami reform występują liczne wątpliwości, iż zmiana przepisów Schengen może znacząco wpłynąć lub osłabić dotychczasowe zabezpieczenia i zalegitymizować problematyczne praktyki niektórych państw członkowskich. W przeszłości Parlament Europejski z dużą dozą ostrożności podchodził do zmian w kodeksie SBC, wymagając stosownych zabezpieczeń, jednakże nie sposób dostosowywać realia z przeszłości, nawet niedalekiej, do dynamicznie zmieniającej się współczesności.

Niemniej podnoszone są argumenty, iż rozszerzenie możliwości przywracania kontroli na granicach wewnętrznych, w tym również kontroli policyjnych, może mieć negatywny wpływ na kluczową wartość strefy Schengen – ograniczenie swobody przemieszczania się. Ponadto istnieje ryzyko występowania dyskryminacji na granicach wewnętrznych, prowadzące do systematycznego profilowania niektórych obywateli UE lub obywateli państw trzecich. Przy okazji również pojawiają się niepokoje w sprawie poszanowania prawa do ochrony międzynarodowej.

Podsumowanie

Bez wątpienia Układ z Schengen, Konwencja z Schengen oraz cały dorobek Schengen jest cnotą państw Starego Kontynentu, perłą w koronie Europy. Jednakże, aby ten projekt mógł trwać nadal, wymagane są rozważne i przemyślane reformy, które powinny być wprowadzone wraz z poszanowaniem praw człowieka. Należy mieć na uwadze również to, iż młyny legislacyjne mielą powoli, a wypracowanie konsensusu czy znalezienie złotego środka nie należy do zadań prostych. Miejmy nadzieję, iż czasy kilku lub kilkunastogodzinnego oczekiwania, aby móc przekroczyć granicę z innym państwem nie powrócą, a dobrodziejstwa Schengen nie staną się pieśnią przeszłości.

Źródła:

[1] Dumbrava, Costica. “Schengen reform Key challenges and proposals,” European Parliament, European Parliamentary Research Service, (2024), https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document/EPRS_BRI(2022)733599,
[2] Pieńkowski, Jakub. Szymańska, Jolanta. “Pełne członkostwo Rumunii i Bułgarii w strefie Schengen” Biuletyn PISM 3006, no. 3 (2025). https://www.pism.pl/publikacje/pelne-czlonkostwo-rumunii-i-bulgarii-w-strefie-schengen,
[3] Regulation (EU) 2016/399 of the European Parliament and of the Council of 9 March 2016 on a Union Code on the rules governing the movement of persons across borders (Schengen Borders Code) (codification), https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2016/399/oj/eng,
[4] Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 8 lipca 2021 r. w sprawie sprawozdania rocznego z funkcjonowania strefy Schengen (2019/2196(INI)), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/ALL/?uri=CELEX:52021IP0350,
[5] “Bulgaria and Romania join the Schengen Area,” European Commission, published January 3, 2025, https://home-affairs.ec.europa.eu/news/bulgaria-and-romania-join-schengen-area-2025-01-03_en,
[6] “Schengen: what issues affect the border-free zone?,” European Parliament, Directorate General for Communication, last updated June 25, 2024, https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20180525STO04311/schengen-what-issues-affect-the-border-free-zone,
[7] “Schengen, czyli strefa bez granic,” European Council and Council of the European Union, last modified February 25, 2025, https://www.consilium.europa.eu/pl/policies/schengen-area/,
[8] “Strefa Schengen,” Publications Office of the European Union, last reviewed January 29, 2024, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=LEGISSUM:l33020,
[9] “Strefa Schengen: Rada postanawia znieść kontrole na granicach lądowych z Bułgarią i Rumunią,” European Council and Council of the European Union, last modified December 16, 2024, https://www.consilium.europa.eu/pl/press/press-releases/2024/12/12/schengen-council-decides-to-lift-land-border-controls-with-bulgaria-and-romania/,
[10] “Strefa Schengen: Rada uzgadnia zniesienie kontroli na wewnętrznych granicach powietrznych i morskich z Bułgarią i Rumunią,” European Council and Council of the European Union, last modified January 20, 2025, https://www.consilium.europa.eu/pl/press/press-releases/2023/12/30/schengen-area-council-takes-move-towards-lifting-border-controls-with-bulgaria-and-romania/,
[11] “Strefa Schengen: rozszerzenie europejskiego obszaru bez granic,” European Parliament, Directorate General for Communication, last updated July 4, 2024, https://www.europarl.europa.eu/topics/pl/article/20180216STO98008/strefa-schengen-rozszerzenie-europejskiego-obszaru-bez-granic, [12] “Strefa Schengen: wszystko, co musisz wiedzieć o europejskiej strefie bez granic wewnętrznych,” European Parliament, Directorate General for Communication, last updated July 4, 2024, https://www.europarl.europa.eu/topics/pl/article/20190612STO54307/strefa-schengen-wszystko-co-musisz-wiedziec-o-europejskiej-strefie-bez-granic,
[13] “Temporary Reintroduction of Border Control,” European Commission, Directorate-General for Migration and Home Affairs, published February 12, 2025, https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/schengen/schengen-area/temporary-reintroduction-border-control_en#.
[14] “The Commission welcomes the political agreement on new rules for a more resilient Schengen area,” European Commission – Press release, published February 6, 2024, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_24_667,
[15] “Traktat z Amsterdamu,” Publications Office of the European Union, last reviewed April 4, 2018, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=legissum:4301858#BREXIT,
[16] “Układ i konwencja z Schengen,” Publications Office of the European Union, last reviewed March 25, 2024, https://eur-lex.europa.eu/PL/legal-content/glossary/schengen-agreement-and-convention.html.

Artykuł Strefa Schengen: perła w koronie Europy czy idealistyczna pieśń przeszłości? pochodzi z serwisu Forum Młodych Dyplomatów.